In Gesprek voor God | Ernst Conradie

16 Februarie 2020

Rus vir die hele aarde?
Waar vind mens en aarde rus om die 21ste eeu te oorleef?

Dis die vraag wat Ernst Conradie tydens die derde van ons In Gesprek voor God eredienste gestel het. Helgard het met hom gesels oor eko-teologie aan die hand van die Genesis 1 skeppingsverhaal (Gen. 1:1-2:3).

Ernst is Senior Professor in Sistematiese Teologie en Etiek en stel veral belang in Christelike eko-teologie.  Hy het oor die jare talle belangrike bydraes gelewer soos Rus vir die hele aarde, The church and climate change en mees onlangs vir ‘n akademiese gehoor The Earth in God’s Economy: Creation, Salvation and Consummation in Ecological Perspective

In Gesprek voor God is ’n poging om voor die aangesig van God in gesprek te bly met die wêreld waarin ons leef en te luister na ‘n verskeidenheid stemme oor kwessies wat saak maak. Daarom voer ons juis hierdie gesprekke tydens die erediens as ’n vorm van aanbidding, in navolging van Christus en in die kragveld van God se Gees.

Genesis 1:31-2:3

9 Februarie 2020

Vyfde Sondag na Epifanie
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

’n Woord Vooraf

Ons het hierdie kwartaal begin met ’n nuwe reeks, waarin die klem val op hoe ons die Bybel lees en verstaan. As gids gebruik ons hierdie boekie, Manna and Mercy, Genoeg en Genade, om ons te help om die Bybel op lewegewende maniere te lees wat deelneem aan God se belofte om die ganse skepping te herste.

Verlede week het ek ons daaraan herinner dat konteks betekenis skep. Wanneer ook al ons ’n teksgedeelte lees, moet ons eerste vraag wees: wat is die konteks?

Vanoggend wil ek nog vier vrae met julle deel wat ons help om in gesprek te gaan met die Bybel. Die doel van hierdie vrae is nie om agter die teks in te kyk na die konteks nie. Hulle help ons eerder om die wereld te ontdek wat die teks vir ons oopbreek.

1. Wat se dit oor God?
2. Wat se dit oor die mens? menswees?
3. Wat se dit oor die omgewing?
4. Wat se dit oor die verhouding tussen God, die mens en die omgewing?

’n Vriend het eenkeer vir my gese dat as ek op ’n Saterdag sukkel om my preek te skryf  . . .

Hou hierdie vrae in jou agterkop as ons vanoggend se skrifgedeelte lees.

Skriflesing: Genesis 1:31-2:3

“God het na alles gekyk wat God gemaak het, en kyk, dit was baie goed.

En dit was aand en dit was oggend – die sesde dag.

So is die hemel en die aarde en alles wat daarby hoort, voltooi. God was op die sewende dag klaar met die werk wat God gedoen het; en God het op die sewende dag gerus van al die werk wat God gedoen het.

God het die sewende dag geseën: God het dit heilig verklaar, want op dié dag het God gerus van al God se werk – dit wat God geskep het deur dit te maak.”

Boodskap

’n Mens hoor dikwels mense sê dat die mens die kroon van die skepping is. Bedoel mens is laaste geskep op die sesde dag voordat God gerus het en daarom die belangrikste.

Maar mens is nie die laaste of die beste ding wat God geskep het nie. God het die skepping eers op die sewende dag voltooi toe God gerus het. Die Sabbat is die hoogtepunt van die skepping, nie die mens nie. Op die sewende dag word dit duidelik waaroor die lewe ten diepste gaan. Op die sewende dag word God se skeppingsbedoeling geopenbaar.

Die son en die maan merk kalendertyd: die ordelike, ritmiese afwisseling van dag en nag, elke dag soos die vorige een. Maar dis net die sewende dag wat God seën en heilig noem. Die sewende dag het ook geen einde soos die ander dae nie. Na die ander dae hoor ons, dit was nag en dit was dag, die sesde dag, maar ons hoor nooit hierdie woorde na die sewende dag nie. Die sewende dag is oop – dit wys heen na God se toekoms, na ’n herstelde wereld in die ewige rus van God se sjaloom.

Soos wat die tempel vir die Israeliete in ruimte apart gestaan het, so staan die sewende dag vir hulle apart in tyd. Hoekom het die Sabbat vir die Jode so belangrik geword? Onthou: konteks skep betekenis. Tydens die ballingskap, het die Israeliete nie meer die tempel gehad waar hulle vir God kon ontmoet nie. So het die Sabbat as’t ware vir die Jode ’n tempel in die tyd geword, ’n ontmoetingsruimte met God,’n simbool van God se teenwoordigheid te midde hulle ballingskap.

Vergelyk met Enuma Elish

Ek wil graag dat ons deur middel van ons vier vrae in gesprek gaan met hierdie merkwaardige belofte van die Sabbatrus. Om egter beter te verstaan wat die teks oor God sê, sal dit help om te weet watter idees mens in daai tyd van God gehad het. Dieselfde geld vir die vraag oor die mens. Hoe het mense oor menswees gedink? Hoe het hulle oor die omgewing gedink? Hoe het hulle oor die verhouding tussen God, mens en die omgewing gedink?

Wel, toe die Gen. 1 Skeppingsverhaal geskryf was, was daar reeds ander Babiloniese skeppingsverhale wat jaarliks tydens feeste vertel en opgevoer was. Een hiervan was die Enuma Elish. In 6de eeu voor Christus, was dit alreeds ’n classic. Dis ’n Epiese verhaal oor ’n groot oorlog tussen die gode wat eindig met die dood van die oer-seeslang Tiamat. Die see-godin se dooie liggaam word dan in die lengte oopgekloof en opgekap. Uiteindelik word die seeslang se maag die gesig van die aarde, terwyl haar ruggedeelte uitgestrek word om die hemel-koepel te vorm.

Die god wat die oorlog gewen het, die generaal-god Marduk, beveel toe vir die verloorders aan om ’n groot tempel tot sy eer op te rig op die aarde. Nadat die gode die tempel gebou het, het hulle egter vinnig agtergekom dat die ingewikkelde offerhandes wat hulle aan Marduk moet bring so veel van hulle tyd in beslag neem dat hulle nooit enige af-tyd het nie.

Dis toe dat hulle besluit om ’n nuwe skepsel te maak: mense, wat namens hulle die harde arbeid van die kosmos moet verrig. Die storie eindig met die gode wat ’n groot feesmaal geniet terwyl die nuutgeskape mense hulle afsloof. By die feesmaal sit die gode terug terwyl hulle vyftig heildronke instel op die oppergod Marduk en hulself gelukwens oor hulle slinkse plan om die mense al die werk te laat doen.

Volgens hierdie Babiloniese skeppingsverhaal, is die aarde die afval-produk van ’n wrede oorlog tussen die gode. En die mens is geskep met die spesifieke doel om slawe te wees vir gode wat eintlik niks met die aarde te doen wou gehad het nie.

Vergelyk die Gen. 1 skeppingsverhaal

In die lig van die Enuma Elish sien ’n mens hoe uniek die visie van die Genesis 1 skeppingsverhaal is.

Kom ons kyk wat gebeur as ons ons vier vrae toepas op hierdie gedeelte (voeg gerus iets by as julle dink ek mis iets):

1. Wat sê dit oor God? Watter tiepe God is dit hierdie? Hoe verskil die God van Genesis 1 van die gode in die Enuma Elish verhaal?

In Gen. 1 word God voorgestel as Een wat gee, wat rus, wat geniet. God skep vir die vreugde van geselskap en vriendskap – nie om te verbruik of om te onderwerp of om dinge van mense te vra nie.

In ’n wereld waarin die gode onvoorspelbare, bloedlustige, narsisiste is wat op willikerige wyse besluite neem en allerande dinge van mense verwag, kry ons hier ’n visie van ’n ander tiepe God: ’n betroubare God wat sorgvuldig skep en in oorvloed voorsien, ’n God wat daarin vreugde vind om te gee, ’n God wie se rus en genot nie ten koste is van die skepping en die mens nie; inteendeel, dit is ’n God wat die skepping uitnooi om aan God se rus deel te neem.

Anders as die Babiloniese gode wat terugsit terwyl die mense hulle take vir hulle verig, kry ons hier te doen met ’n God wat die mens uitnooi om aan te sit by die goddelike feesmaal.


2. Wat sê dit oor die mens? Wat sê dit oor die menslike kondisie? Oor menswees?

In kontras met die Babiloniese mite, en waarskynlik in protes daarteen, is die insig van hierdie skeppingsverhaal dat mense primêr bestaan vir die vreugde wat God in ons geselskap vind. Die God van Israel skep mense, nie as dwangarbeid nie, maar sodat die mens – man en vrou – hulle enersheid met God kan verwesenlik.

En een, baie belangrike manier waarop hulle dit kan doen, miskien die belangrikste manier waarop mense God se beeldraers kan wees, is deur, saam met God te rus en die skepping te geniet. Volgens Genesis 1, is die eerste dag van die mens se lewe ’n vakansiedag.

Die mens leef nie om te werk nie; die mens werk om te leef. In ’n wereld waarin mense primêr gesien was as hulpbron, as arbeid, as instrument, kry die mens hier ’n hoër status: die mens is eerder ’n intieme vriend van God, familie van God, selfs kinders van God.

Soos wat ’n ouer vreugde vind in ’n kind, so kies God ons geselskap sonder enige goeie rede, sommer maar net.

As ons sê dat Sabbat die hoogtepunt en doel van die skepping is, dan behoort dit ’n verskil te maak oor hoe ons, ook vandag, dink oor werk en oor rus.

Is rus en aanbidding en tyd saam met God net daar as ’n intermezzo, as ’n blaaskans tussen twee weke van afsloof en presteer en produktief-wees?

Of is rus juis die hoopgtepunt, die einddoel van die hele week, dit waarna alles verwys. Rus nie as niks doen nie. Menuah: Vrede, herlderheid, kalmte, geluk, harmonie.

3. Wat sê dit oor die omgewing?

As ons kyk hoe Israel die Sabbat tradisie geinterpreteer het, val dit ’n mens op dat alle skepsels, net-net die mens nie, moet deelneem aan God se rus. Die diere, en selfs die land moet ’n kan kry om te rus.

Met ander woorde, in hierdie skeppingsverhaal, in teenstelling met die Babiloniese weergawe, het die omgewing sy eie integriteit. Die aarde is in liefde geskep, nie deur geweld nie.

Die wereld bestaan ook nie net as ’n hulpbron vir die vervulling van die gode of die mens se begeertes nie. Iets hoef nie ’n markwaarde te hê, voordat dit waardigheid het nie.

Meer hieroor volgende week, wanneer Ernst Conradie met ons kom gesels.

4. Wat sê dit oor die verhouding tussen God, die mens en die omgewing?

Dat God die rusdag heilig noem is ’n teken van God se begeerte om in ’n baie spesifieke verhouding tot die skepping te staan.

Die ander gode skep die mens sodat hulle van die skepping af kan wegkom. God skep die mens en dan die Sabbat sodat God in ’n meer intieme verhouding tot die skepping kan staan.

En hoe lyk daardie verhouding?

Wel, dit is ’n verhouding van vryheid eerder as slawerny. Dit is ’n verhouding van liefde, van wedersydse waardering en verwondering, van sorg en oorgawe sonder ’n eksterne uitkoms.

In hierdie verhouding gaan dit nie oor die uitruil van bates of die nut wat ek uit jou kan kry nie.

Ons is nie in kompetisie met God nie. Die mens en die skepping is nie vir God ’n bedreiging nie. God is ook nie vir ons ’n bedreiging nie. Om ten volle mens te wees, beteken nie dat daar minder plek vir God is nie.

Waar God verheerlik word floreer die skepping, floreer die mens. Die heerlikheid van God is ’n mens wat ten volle lewe. Die heerlikheid van God is ’n ekosisteem wat in harmonie leef.

Nagmaal

Ons gaan nou nagmaal vier. Soos die Sabbat ’n teken is van God se begeerte om in so ’n verhouding van vriendskap met ons te wees, so is die Nagmaal ook ’n sakrament van God wat ons in God se rus innooi.

Hoe anders is dit nie as die feesmaal waar die gode vyftig glasies klink tot eer van ’n Grootmeneer terwyl die mense hulle afsloof.

Hier is ons die gaste. Hier hoef ons niks te doen om God tevrede te stel nie. Ons hoef niks te offer nie. God voorsien. God bring die offer. God bring die brood en die wyn, God bring Godself.

Genesis 1:1-2:3

2 Februarie 2020

Vierde Sondag na Epifanie
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

Inleiding

In die jaar van die Bybel, is dit krities dat ons die Bybel op so ’n manier lees dat ons in die ontmoeting deelneem aan God se voortgaande belofte om die ganse skepping te herstel.

As ons die Bybel op lewegewende maniere gaan lees en verstaan, dan moet ons reg laat geskied aan die konteks waarin die Bybel ontstaan het – asook die konteks waarin ons leef. Hoekom? Want konteks skep betekenis.

In 1675 brand in Londen af in ’n verwoestende vuur. 9 jaar lê Christopher Wren die hoeksteen van die St. Paul’s Cathedral. Na 35 jaar is die Katedraal uiteindelik klaar gebou, en Wren kry die geleentheid om vir Queen Anne ’n toer deur die asemrowende gebou te gee. Na die toer sê die koningen vir hom: Christopher Wren: This Cathedral is awful, it is artificial, it is amusing. Kan jy dit glo? Na 35 jaar waarin hy sy lewe gewy het aan hierdie katedraal en dit is die dankie wat hy kry. Hoe sou jy gevoel het?

En tog: biografie van Wren: Hy was so dankbaar teenoor die koningen dat hy voor haar neergebuig het en vir haar dankie gesê het. Hoe kan dit wees?

In daardie dae, het die woord “awful” beteken: “full of awe!” En die woord “artificial” het beteken: “artistic!” En die woord “amusing” het beteken “amazing!” It is artistic, it is amazing, it is ful of awe!

Nou, as ons wat Engels verstaan, die gebeurtenis op die teenoorgestelde manier kan interpreteer as wat die oorspronklike gehoor (Wren) dit verstaan het, hoe staan die kanse dat ons nie soortgelyke misverstande sal begaan met die Bybel nie? Ons praat hier van antieke geskrifte van meer as 2 000 jaar oud, vanuit ’n ander kultuur, geskryf in ’n vreemde taal? Ek dink die kanse vir misverstand is groot.

Dit vra dat ons nederig en versigtig met die Bybel sal omgaan, en dat ons altyd sal vra: wat is die konteks? Want . . . konteks skep betekenis.

Kom ons luister met hierdie sensitiwiteit na ’n teks wat vir ons almal baie bekend is. Genesis 1 – die Skeppingsverhaal waarmee ons Bybels begin.

Boodskap

Wat was die konteks waarin hierdie pragtige teks geskryf is? Wie het dit geskryf? Wanneer was dit geskryf? Waar en onder watter omstandighede?

Die teks self sê nie vir ons nie. Al wat ons het, is “in die begin. . .” maar wanneer was dit?

Al opsie wat ons het, is om baie noukering te kyk na die taal wat gebruik word.

***

Kom ons probeer iets:

Good day, mate!” (Australië)

“How art thou?” (Engeland, 16de eeu)

“Hoezit, masekinners?” (Kaapse vlaktes)

***

Taal is altyd gebonde aan tyd en plek en kan vir ons belangrike leidrade gee oor die tyd en plek waar iets gesê is. Kom ons pas dit toe op Genesis 1:

Die woord wat vir God gebruik word in die eerste Genesis skeppingsverhaal is “Elohiem” – Ons weet dat die woord veral rondom die 6de eeu v.C. gebruik is om na die God van Israel te verwys.

Die styl van die Hebreeuse taal stem ook ooreen met die styl van ander tekste in die Bybel. Tekste soos Psalm 137, wat sê, “Aan die riviere van Babel, daar het ons gesit en gehuil wanneer ons aan Sion dink. Aan die rivierwilgers in daardie land het ons ons liere opgehang; want hoe kan ons die lied van die HERE sing op vreemde grond?”

Deur so aandag te skenk aan die taal van Genesis 1, kon kenners die konteks aflei: die Babiloniese Ballingskap (586-538), toe Jerusalem en die tempel verwoes is, en baie van die Israeliete weggevoer is om as slawe in Babilon te woon en te werk. En ons vermoed dat dit deur ’n priester geskryf as ’n lied of ’n preek wat tydens aanbidding gebruik was.

***

Verbeel jou, jy is die Priester van hierdie mense. Om in ballingskap te leef is om in ’n landskap van verlies en trauma te leef. Die mense het alles verloor wat vir hulle betekenis gegee het, insluitend hulle waardigheid en hulle drome.

Hulle bring nie meer hulle brandoffers nie, want hulle het nie meer ’n tempel nie. Hulle bring nie meer hulle liere om die Here te loof nie, want hulle het hulle geloof verloor. Al wat hulle bring is hulle vrae: “Hoe kan ons die lied van die HERE sing in ’n vreemde land?”

Nog meer ontstellend is dat jy sien hoe hulle harte krimpeer: jy hoor die wraakgedagtes wat hulle begin koester. Wie onthou hoe eindig Psalm 137? “Dogter van Babel, gedoem tot verwoesting, gelukkig die een wat jou vergeld vir wat jy aan ons gedoen het! Gelukkig die een wat jou kinders gryp en verpletter teen ’n rotswand!”

Wat sê jy vir hierdie verpletterde mense? Hoe inspireer jy hulle om weer die lied van die Here te sing?

Gee jy vir hulle ‘n wetenskaplike verduideliking van hoe die wereld tot stand gekom het? Sou dit jou getroos het?

Of voer jy hulle mee met ’n lied wat hulle verbeeldings aangryp en hulle hartsnare roer om weer te hoop?

Die priester het gekies vir die laasgenoemde. Met van die mooiste lisriese prosa in die hele Bybel, herinner hy sy die moedelose ballinge aan wie hulle God is, sodat hulle kan onthou wie hulle is:

***

Beresjiet, sê hy. “In die begin,” liewe gemeente, was daar net chaoswaters so vêr as wat jy kon sien.

Die ballinge sou iets van daardie donker, vloedwaters verstaan het: Sal iemand ooit vir ons die waters skei? Sal iemand ooit in God’s naam lig kan skep in ons duisternis?

Stil, die priester is aan die woord: God se Gees het oor die chaoswaters gesweef, soos ’n arend bo haar kuikens se nes sweef om hulle te beskerm – hier was ’n plan aan die broei.

En God sê: “laat daar lig wees.” En so gebeur dit. Die lig en die donker word geskei. Dag en nag. God skep tyd.

En toe het God die chaoswaters geskei soos mens ’n tent opslaan. God skep ruimte.

Maar wat van die Son en die Maan – die gode voor wie die Babiloniërs neerbuig? Is dit nie hulle wat ons lot bepaal nie? Staan alles dan nie in die sterre geskrewe nie?

Moet dit nie vir ’n oomblik glo nie, sê die priester: dit is God wat die sterre in die hemelruim geplaas het, as lanterns: goed vir warmte en lig, goed vir die kalender: mooi en nuttige liggies, niks meer as dit nie.

So skep God tyd en ruimte; maar daar is nog nie vaste grond om op te staan nie. Dan stel God perke aan die vloedwaters, sodat daar ’n skeiding kom tussen grond en water.

En vanuit die grond kom op ’n raaiselagtige iets wat tot vandag toe nog die slimste wetenskaplikes laat wonder: lewe. Plante wat spruit uit die aarde, elkeen volgens elkeen se aard. Voels in die lig, elkeen volgens elkeen se aard. Visse in die see, elkeen volgens elkeen se aard. Wilde en mak diere, goggas wat oor die aarde kruip, elkeen volgens elkeen se aard. ’n Ondenkbare verskeidenheid, elkeen volgens elkeen se aard, elkeen in God se oë goed.

Aan die einde van elke dag, sien God dat dit goed was. Die Hebreeuse woord is tov: dit is hoe ‘n kunstenaar haar diepe tevredenheid en vreugde sou uitdruk oor ‘n pragtige kunswerk.

So moedig die priester sy moedelose volk aan: “sien weer die wonder en die prag van die skepping raak: Die skepping is vriend, nie vyand nie. Vir ons mag hierdie ’n vreemde land wees, maar nie vir God nie. Hierdie riviere van Babel, die wilgers, dit is God se geliefde skepsels, ons mede-skepsels. Elkeen volgens elkeen se aard – en dit is goed.

***

En toe sê God vir Godself: Laat ons mense maak, elkeen volgens elkeen se aard. . .  Het God dit gesê?

Nee, hier word die patroon gebreuk: “Laat ons mense maak na ons beeld, as ons afbeelding . . . “God het die mens geskep na God se beeld, na die beeld van God het God hulle geskep, manlik en vroulik het God hulle geskep.”

Hier, klim die priester van sy preekstoel af en kom staan tussen sy mense: “Ek weet wat die Babiloniërs van julle sê (hulle sê dit soms van my ook) dat julle na die beeld van modder gemaak is – dat julle daar is om oor te loop.

Laat ek julle vandag herinner: julle is na die beeld van God gemaak: elkeen van julle, man of vrou of whatever.

***

Nou, die woorde, beeld van God, sou daar in Babilon ’n baie spesifieke betekenis gehad het. Konings van daai tyd het na hulleself verwys as beeld van God. Die koning het alleenreg gehad om te skep en te vernietig, om te bepaal wat is goed en wat is nie, om te heers en te onderwerp, te plunder en te verbruik.

Dikwels sou hulle ’n afbeelding van hulleself maak, ’n tselem, wat op besige publieke plekke gestaan het om mense van hulle goddelike status te herinner.

Maar Israel het nie aan hulle konings gedink as gode nie. Inteendeel hulle mag geen afbeelding van God gemaak het nie.

Hoekom nie? Want – in die begin – het God alreeds afbeeldings van Godself gemaak. Man en vrou en alles tussenin, het God hulle gemaak, na God se beeld.

Dit is ’n radikale ding om te sê: wat altyd die alleenreg was van konings, behoort nou aan alle mense. Dis nie meer net die konings wat die septer swaai nie – en moet sal hulle aanspreeklik hou vir hoe hulle heers.

Want God alleen is koning, wat skep en heers. God is die een wat bepaal wat is goed. Maar dan kies God vir vriende, vir vennote, man en vrou, “sodat hulle kan heers . . . oor die hele aarde . . .” Ons moet dit saamdoen, as een menslike gemeenskap.

Die woorde wat hier gebruik word, rada en kabash, vertaal as “heers en onderwerp,” is woorde wat ons met vrees en bewing moet sê: Ons weet hoe daardie woorde misbruik kan word.

Maar die betekenis – binne konteks – van rada en kabash, is dat die hele menslike gemeenskap God moet help sorg vir die aarde en al die skepsels, elkeen volgens elkeen se aard, elkeen in God se oë goed.

Dit beteken nie dat die mens die aarde na willekeer mag plunder en verbruik nie. Die klem moet eerder val op sorg. Soos tuiniere moet ons rentmeesters wees wat die aarde op ’n verantwoordelike manier versorg. Na die beeld van God moet ons ’n seening wees vir die aarde, nie ’n vloek en ’n pes nie.

So het die priester ook die Israeliete, wat begin het om wraakgevoelens teenoor die Babiloniërs te koester, aan hulle mede-menslikheid herinner, om mens te wees is om selfs in die gesigte van hulle wrede onderdrukkers die beeld van God raak te sien. Ook die Babiloniërs is beelddraers van God – al besef hulle dit nie.

***

Konteks skep betekenis. Vanoggend het ons die klem laat val op die konteks van die Genesis 1 skeppingsverhaal.

Maar dit is natuurlik nie die einde van die storie nie. Dit was maar net die begin. Van konteks tot konteks is hierdie verhaal oorvertel om gelowiges te inspireer.

So het die skrywers van die Nuwe Testament, in hulle eie konteks, deur hulle ontmoeting met Jesus Christus, ontdek dat God heers deur ’n lewe van diensbaarheid; dat dit is hoe God die ganse aarde wil herstel.

Maar ook dit was maar net die begin – ’n nuwe begin. Die verhaal gaan voort: Hoe gaan hierdie droom van God betekenis kry in ons konteks?

Ek hoop ons kan in die komende weke vêrder as ’n gemeenskap hieroor sal wonder en dat ons dieselfde reg sal laat geskied aan ons konteks: Want konteks skep betekenis en hierdie konteks is niks minder nie as God se geliefde skepping.

Eendag gaan God weer na die skepping kyk en ek wonder: “Gaan God steeds kan sien dat dit goed is?”