Mattheus 9:9-13: Hervormingsondag

28 Oktober 2018, Hervormingsondag
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

Teks: Mattheus 9:9-13

Tema: ecclesia reformata semper reformanda secundum verbum Dei

Inleiding

Verlede jaar, in 2017, is die 500 jaar herdenking van die begin van die Reformasie wêreldwyd gevier. Dit was 500 jaar sedert die hervormer Maarten Luther sy bekende 95 tesisse aan die voordeur van die Kerk in Wittenberg vasgespyker het. Sy dramatiese handeling is wêreldwyd herdenk en gevier as ’n simbool van protes teen ’n kerk en teologie wat op daardie stadium vir mense ’n swaar juk op hulle skouers gelaai het inplaas daarvan om vir mense die goeie nuus te verkondig.

Een van die slagspreuke wat met die Reformasieverband hou is die Latynse woorde: ecclesiareformata semper reformanda secundum verbum dei.

“Die hervormde kerk moet voortdurend hervorm word volgens die Woord van God.”

Ek is eintlik mal oor hierdie slagspreuk. Hervorming is altyd nodig. Dis ’n voortdurende proses. Verandering, vernuwing, transformasie is ten diepste deel van kerkwees. Geloof is dinamies eerder as staties. Om as gemeenskap van gelowiges getrou te bly aan ons diepste wese en identiteit moet ons voortdurend kan vernuwe en verander.

Ek vermoed dat ons almal onsself op een of ander manier met hierdie slagspreuk kan vereenselwig. Ons is nie daarmee tevrede om dinge eenvoudig te herhaal soos wat dit nog altyd gedoen is nie; ons streef daarna om nie net die kerk nie, maar ook die wêreld te verander; ons koester in onsself die begeerte om ’n verkil te maak, om instrumente van vernuwing in die wêreld te wees.

As gelowiges in die tradisie van die Reformasie is ons ernstig oor transformasie want ons is daarvan oortuig dat dinge nie is soos dit behoort te wees nie. Soos Maarten Luther en die ander Hervormers kan ons nie anders as om in opstand te kom teen die onreg, die uitbuiting, die geweld, die miskenning van mense se waardigheid nie. Dáárom beywer ons onsself om die wêreld te verander.

Die teks wat ons so pas gehoor het gaan in ’n sekere sinhieroor: Oor hoe die wêreld deur die Woord van God hervorm word, oor wat kangebeur as Jesus ’n mens roep.

Om ons te help om die teks te ontsluit het ek vir ons ’n kunswerk saamgebring:

Wat julle hier sien is ’n skildery van die bekende Barok-kunstenaar Caravaggio met die titel: “Die roeping van Matteus die tollenaar.” Dit is in die jaar 1600 voltooi en hang steeds in sy oorspronklike plek in die San Luigi dei Francesi, die Kerk vir die heilige Louis van Frankryk. Op ’n meesterlike manier beeld Caravaggio hier vir ons die oomblik uit waarop Jesus vir Matteus by die tolhuis roep om hom te volg.

Aan die regterkant van die skildery, so effens in die skadu’s versteek, sien ’n mens vir Jesus. Hy staan agter een van sy dissipels, waarskynlik Petrus. Sy hand is uitgestrek na ’n groep van vyf mans wat om ’n tafel sit, besig om geld te tel.

Wat die skildery so besonders maak is hoe Caravaggio dit reggekry het om die omgewing waarin hierdie gebeurtenis afspeel vir sy gehoor lewendig te maak. Die toneel speel af in wat lyk soos ’n versteekte agterkamer. Die mure is vuil en ongeverf. Daar is geen lig wat deur die vensters inskyn nie – asof hulle doelbewus bedek is. Die vertrek is donker – behalwe ’n helder lig wat van agter Jesus, skuins oor sy kop by die vertrek instroom.

Die mans wat om die tafel sit – in teenstelling met Petrus – is baie deftig aangetrek met die nuutste modes van Caravaggio se tyd. Die jong man, wat voor met sy rug na ons toe sit is onmiddellik op sy hoede. Hy is gewapen met ’n swaard aan sy heup.

Verbeel jou jy beland vandag skielik in ’n agterkamer van ’n kroeg of restaurant en daar kom jy ’n groep gewapende mans tee wat in duurste pakke geklee is en om ’n tafel sit en geld tel.

Dit is die tiepe situasie waarin Jesus vir Matteus by ’ntolhuis sien sit het. Tollenaars soos Mattheus het namens die Romeinse ryk, watop daardie stadium vir Palestina met oormag beset het, onhoudbare belasting vanarm mense ingevorder en boonop nog daardeur ’n stewige wins gemaak. ’n Mens konomtrent nie aan groter volks-verraad dink as om jou eie mense só uit te buit nie.

Maar Jesus sien vir Mattheus en dan doen hy dieondenkbare: Hy roep hom. Hy sê vir hom: volg my. Wees jy my student, mydissipel.

Matteus, sê die teks, het opgestaan en vir Jesus gevolg. Die veronderstelling is dat Matteus hier ’n totale transformasie ondergaan, ’n radikale ommekeer in lewenstyl en beroep beleef. Deur op te staan en vir Jesus te volg, los hy sy lewe as tollenaar agter om ’n dissipel van hierdie Rabbi, Jesus te word.

Een van die eerste dinge wat hulle saamdoen is om saam teeet. Kort voor lank is dit die geval dat talle ander tollenaars (waarskynlik ouvriende en oud-kollegas van Matteus) ook saam met Jesus en sy dissipels aanlêom saam te eet.Op hierdie punt word nog ’n groep mense by dieverhaal ingesluit: die Fariseërs.

Die slegte beeld wat ons tipies van Fariseërs het is eintlik onregverdig. Die Fariseërs was eintlik niks minder as die hervormers van hulle dag nie. Hulle was mense van die hoogste morele en geestelike integriteit.

Soos Luther en Calvyn – soos ons – het hulle met diepe ontsteltenis na die onreg gekyk wat hulle mense aan die hande van die Romeinse ryk moes ly en het hulle tot die gevolgtrekking gekom dat hervorming dringend nodig was. Die wêreld was nie hoe dit behoort te wees nie en hulle wou dit verander. Daarom teken hulle protes aan toe Jesus en sy dissipels saam met tollenaars en sondaars aan tafel sit.

Toe Jesus hoor hoe die Fariseërs vir sy dissipels vra hoekomhulle leermeester saam met tollenaars en sondaars eet, antwoord Jesus: “Gesondemense het nie ’n dokter nodig nie, maar wel die siekes. Gaan leer wat beteken,‘Ek wil barmhartigheid hê en nie offerande nie.’ Ek het immers nie gekom omregverdiges te roep nie, maar sondaars.”

Ons sien hier hoe twee logikas teen mekaaruitspeel.

Jesus en die Fariseërs tree met mekaar in debat, en soos wat die 16de eeuse hervormers dit later sou doen, word die debat aan die hand van die Bybel gevoer.

’n Teksvers wat die Fariseërs se hervormingsbeweging sou kon tipeer was Hosea 6:3: “Kom ons wy ons aan God toe, kom ons streef daarna om ons aan die Here toe te wy.” Hulle het die ellende van hulle tyd toegeskryf aan Israel se afvalligheid en verraad, en deur hulle hervormingsbeweging wou hulle die geestelike en morele lewe van Israel weer volgens die wet van God herstel. Daarom het hulle so baie klem gelê op morele en rituele suiwerheid soos met behoud van die Sabbatdag en die korrekte uitvoering van offers.

Juis daarom haal Jesus vir Hosea 6:6 aan: ‘Ek wilbarmhartigheid hê en nie offerande nie.’ “Gaan leer wat dit beteken,” sê hy virhulle. Hy herinner hulle aan wat toewyding aan God beteken, dat God troueliefde en barmhartigheid soek eerder as offers en rituele.

Kom ons kyk weer na Caravaggio se skildery.

Watter een van die mans wat om die tafel sit is Matteus? Mense verskil met mekaar hieroor.

Die meeste mense sê Matteus is die ouer man met die baard. Die lig wat van agter Jesus af instroom verlig se gesig. Hy is verras. Hy wys onseker met sy vinger na homself – “wie, ek?” vra hy verstom. Dit is die oomblik waarin hy homself, dalk vir die eerste keer, in die lig van God se genade beskou. Dit is die oomblik waarin hy homself in die blik van ’n liefdevolle God se barmhartige oë beskou. Waarin hy gesien en geken word soos wat hy nog nooit van te vore gesien is nie. Dit is enkele oomblikke voordat hy opstaan en vir Jesus volg.

Die ander moontlikheid is dat hy nie na homself toe wys nie, maar na die jonger man wat langs hom sit. Die een wat so helemaal oorgebuig – mens wil amper sê in homself ingebuig – sit en geld tel. Terwyl sy een hand besig is om muntstukke op die tafel rond te stoot, klou hy met sy ander hand vas aan ’n sak geld wat hy onder die tafel wegsteek. Indien hy eintlik Mattheus is, is nog totaal en al onbewus van die feit dat hy binne oomblikke ’n radikale omwenteling gaan meemaak. Dalk is die ouer man met die wysvinger eerder besig om te vra: “Wie, hy? Roep jy vir hóm?”

Hoe dit ook al sy, die boodskap is duidelik: die mans wat om daardie tafel is nie van dieselfde kaliber as die Fariseërs nie. Toewyding aan God is nie eers op hulle radar nie. Sonde? Onreg? Ellende? Waarvan praat julle? Hulle is nie eers soekende geeste wat hulle hele lewe lank na God verlang het nie. Die ergste wat by hulle soek raak is ’n paar van hulle muntstukke – en die vind hulle maklik weer, by hook or by crook.

Die logika wat die kunstenaar hier vir ons vertolk is niedie van die Fariseërs nie – dit is iets veel meer verrassend en eintlik verontrustend.Dit is die radikale logika van barmhartigheid, van ’n onverdiende geskenk. Mattheusse transformasie is nie die resultaat van jare se inspanning en toewyding nie, disnie iets wat hy voorsien en beplan het nie, dis nie eers iets waarvoor hygehoop het nie. Dit het eenvoudig met hom gebeur: hy is eendag, onverwags oorweldigdeur God se barmhartigheid.

In ’n onderhoud met Pous Francis kort na sy verkiesing vertel hy hoe onbekend hy aanvanklik met die stad Rome was.

Soos julle weet kom hy van Argentinië. Skielik is hy in hierdie asemrowende stad met al haar grootsheid en prag. Die Franse kerk waar hierdie skildery van Caravaggio hang was egter een van die plekke wat hy eerste leer ken het. Hy het gereeld voor hierdie skildery gaan sit en dit vir ure lank daaroor gemediteer.

“I am a sinner whom the Lord has looked upon… I am one who is looked upon by the Lord.” Dit het vir hom soos ’n slagspreuk geword: Ek is ’n sondaar op wie die Here sy oë laat rus… Ek rus in die wete dat die Here sy blik op my laat rus.

“It is the gesture of Matthew that strikes me,” sê hy in dieonderhoud. “…he holds on to his money as if to say, ‘No, not me! No, thismoney is mine.’ Here, this is me, a sinner on whom the Lord has turned hisgaze.” Toe hy uiteindelik gevra is of hy as die nuwe Pous van die Katoliekekerk sou dien was dit ook sy antwoord: “I am a sinner, but I trust in theinfinite mercy and patience of our Lord Jesus Christ, and I accept in a spiritof penance.” (Ek is ’n sondaar, maar ek vertrou in die oneindige genade engeduld van ons Here Jesus Christus, daarom aanvaar ek hierdie roeping in ’ngees van bekering.

Laat ons afsluit deur ons blik op die Jesus-figuurte rig.

Kyk na Jesus se uitgestrekte hand. Waaraan herinner dit jou?

Dit is natuurlik ’n subtiele verwysing na Michelangelo se bekende Skepping van Adam-toneel teen die Sistynse kapel se dak in Rome. Die hand wat na Mattheus uitgesteek word is die hand van Adam.

Hier is Adam se hand egter in die plek van God. Jesus is die God-mens, die Nuwe Adam, God se skeppende woord wat ons herskep. Wat hier plaasvind, wat daagliks selfs in skubberige agterkamers plaasvind, waar ook al barmhartigheid die toon aangee, waar ook al mense onvoorwaardelik gesien en geroep word, is niks minder as ’n herskepping nie.

Wat hier vir ons uitgebeeld word, is die skeppende en herskeppende krag van barmhartigheid wat onverwags en onbeplan, sonder voorwaardes en sonder enige inisiatief van ons eie in ons lewens inbreek en alles in ’n nuwe lig stel.

As ons dus vanoggend, as mense in die tradisie van die Reformasie, herinner is dat ons voortdurend hervorm moet word volgens die woord van God, moet ons onsself dalk afvra hoe ons dit verstaan.

Verstaan ons dit volgens die logika van die Fariseërs, waarin ons na die ellende van die wêreld kyk en (met goeie bedoelings en toewyding) onsself oortuig dat die probleem daar buite lê, en dat ons weet wat die oplossing is?

Of verstaan ons dit as ’n diepe oortuiging dat God besig is om vir óns deur die barmhartigheid van Jesus Christus te herskep? Dat óns deur gesien te word en geroep te word vermenslik word.

Creative Commons Licence

Kopiereg: Hierdie werk deur Helgard Pretorius word gelisensieer onder ‘n “Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 2.5 South Africa License”.

Lukas 13: 18-21: Intreepreek van Helgard Pretorius

21 Oktober 2018, Intreepreek
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

Teks: Lukas 13:18-21

Tema: Ja! vir mosterdsaad en suurdeeg?

’n Woord vooraf

As ’n mens Jesus se lewe en boodskap moes opsom, sou ’n mens kon sê dat dit vir hom gegaan het oor die Koninkryk van God.

“God se koninkryk is byderhand. Bekeer julle en glo die goeie nuus.”

Dit was Jesus se passie, in lewe en in sterwe, in woord en in daad. In sy persoon het God se ryk van geregtigheid, vrede en vreugde nader getrek aan mense.

Die evangelies vertel vir ons dat Jesus se geliefkoosde manier om oor God se koninkryk te leer en onderrig was deur stories te vertel. Die spesifieke genre of tiepe verhale wat hy graag vertel het, word gelykenisse genoem.

“Waaraan is die koninkryk van God gelyk en waarmee sal ek dit vergelyk?” sou hy vra en dan sou hy in eenvoudige taal verhale vertel van alledaagse mense en dinge, maar altyd met ’n onverwagse wending, ’n kinkel in die storielyn wat ’n mens aan die dink sit.

Ons staan vanoggend stil by twee sulke gelykenisse oor God se koninkryk. Voordat ek die twee gelykenisse vir ons voorlees, wil ek kortliks iets sê oor hoe ons sulke gelykenisse behoort te hoor en verstaan.

Of laat ek eers iets sê oor hoe ons die gelykenisse nie moet verstaan nie.

Die eerste fout wat ons kan maak is om die gelykenisse allegories te interpreteer: dit sou beteken dat die gelykenisse eintlik nie stories is nie maar ’n kode wat ’n geheime boodskap bevat. Volgens hierdie metode staan elke element van die storie vir iets in die werklikheid. Al wat ons dan nodig het om die boodskap te ontsluit, is ’n sleutel wat vir ons wys wát in die verhaal met wát in die werklikheid ooreenstem.

Die probleem met allegorieë is egter dat die sleutel, soos met iets soos skoonheid in the eye of the beholder is. Met ander woorde, as ons dink dat ons die sleutel het, weet ons eintlik alreeds wat die storie beteken. Allegorieë verras ons nie en leer daarom vir ons niks nie. Dit bevestig net wat ons oënskynlik reeds dink en glo.

Die tweede fout wat ons kan maak is om Jesus se gelykenisse te verwar met universele morele lessies, amper soos een van daai inspirerende advertensies, gewoonlik met ’n prentjie van ’n arend wat majestueus voor bergkranse verby-sweef: Onthou, elke groot mosterdboom was eens op ’n tyd ’n klein mosterdsaadjie. En dan: Plant vandag jou mosterdsaadjie by Old Mutual!

Jesus se gelykenisse is nie allegorieë wat bevestig wat mense reeds glo, of morele stories wat vir ons die weg na sukses wil aanwys nie. Dit was gewone stories wat deur ’n onverwagse wending ons juis wil verras.

Ongelukkig is die gelykenisse al so oorbekend dat ons dit moeilik vind om opnuut deur hulle verras te word. Daarom wil ek jou uitnooi om drie dinge in gedagte te hou terwyl ek vir ons die teks voorlees:

Eerstens, moet ons die storielyn van die gelykenisse noukeurig volg; ons moet toelaat dat die storie ons meesleur.

Tweedens, help dit baie as ons iets van die wêreld verstaan waarbinne Jesus die gelykenisse vertel het. As Jesus byvoorbeeld in ’n gelykenis verwys na mosterdsaad, help dit om te weet wat sy gehoor in die 1ste Eeu in Palestina van mosterdsade gedink het. Nadat ek vir ons die tekste gelees het, sal ek probeer om kortliks op van hierdie aspekte lig te werp.

Derdens, sal dit ons help as ons besef dat Jesus met sy gelykenisse nie soseer iets wou sê nie, as wat hy iets wou doen, iets wou laat gebeur. Die gelykenisse gaan nie maar net oor die koninkryk nie.

Die gelykenisse skep ruimte vir die koninkryk – hulle skep ruimte in ons gedagtes, in ons harte en in ons lewens – ruimte wat ons toelaat om die leisels van ons lewens te verslap sodat God al hoe meer die leisels kan opneem.

Met dit in gedagte, voordat ek die gelykenisse vir ons voorlees, kom ons vra dat die Here die Woord (en ons harte) vir ons breek, deur saam met die Taizé gemeenskap in Frankryk te sing: The Kingdom of God is Justice and Peace and Joy in the Holy Spirit. Come Lord and open in us, the gates of your kingdom.

Skriflesing: Lukas 13:18-21

Daarop het Hy gesê: “Waaraan is die koninkryk van God gelyk en waarmee sal ek dit vergelyk? Dit is soos ’n mosterdsaadjie wat iemand geneem en in sy tuin gesaai het. Dit het gegroei en ’n boom geword en die voëls van die hemel het in sy takke nes kom maak.”

Hy vra toe weer: “Waarmee sal Ek die koninkryk van God vergelyk? Dit is soos suurdeeg wat ’n vrou geneem en in drie sata koringmeel ingewerk het totdat dit heeltemal deursuur is.”

  1. Waaraan is die koninkryk van God gelyk en waarmee sal ek dit vergelyk? Dit is soos ’n mosterdsaadjie wat iemand geneem en in sy tuin gesaai het. Dit het gegroei en ’n boom geword en die voëls van die hemel het in sy takke nes kom maak.”

Verstommende woorde. Eintlik ongelooflik. Wie ook al gehoor het hoe Jesus hierdie kort storie vertel het, sou werklik verstom gewees het. Of hulle sou waarskynlik uitgebars het van die lag; want ’n mosterd plant is nie ’n boom nie – dit is nie eers ’n struik nie! Dis ’n bossie.

Nog erger, ’n mosterdbos was beskou as ’n pes. Dit was onkruid. Om te sê dat ’n mosterdsaad ’n boom word waarin die voëls van die hemel hulle neste kan maak was helemaal onsin.

As Jesus van Nazareth Afrikaans kon praat sou hy dalk gesê het: “Waaraan is die koninkryk van God gelyk en waarmee sal ek dit vergelyk? Dit is soos ’n kakiebos saad wat iemand geneem en in sy tuin gesaai het. Dit het gegroei en ’n boom geword en die voëls van die hemel het in sy takke nes kom maak.”

In die eerste plek sou niemand ’n kakiebos saad saai nie; in die tweede plek sou voëls nie in ’n kakiebos se takke kon nesmaak nie.

Toe Linette en Hanlie twee weke gelede saam met my en Erin deur ons nuwe tuin by die pastorie geloop het, was dit net: Trek uit! trek uit! Die moet uit! Nee, daai is nie ’n mooi blom nie, Helgard, dis ’n bossie! O, nee, hierdie is op die lys – dit is onwettig!

[Ek moes in ’n stadium vir Hanlie herinner dat sekere van my bossies sedert die onlangse Hooggeregshof se besluit eintlik nou wettig is.]

In antieke tekste van rondom Jesus se tyd blyk dit dat dit ook teen die wet was om ’n mosterdsaad te plant – selfs in jou eie tuin. As jy rêrig wou wraak neem op een van jou vyande sou jy snags in sy groentetuin inslyp en ’n hand vol mosterdsade tussen sy groente strooi.

Die ding met hierdie mosterdsade is dat hulle so klein was dat een of twee maklik tussen jou ander sade beland het en so ’n hele oes kon vernietig. As selfs een van hulle wortelskiet en duisende van daai klein saadjies begin uitspoeg, neem dit oor en is dit onmoontlik om ontslae te raak van die goed!

Dit laat ’n mens wonder oor Jesus. Wat was hy aan die doen dat hy sulke onsmaaklike stories oor mosterdsaad en kakiebos versprei het? En dit nogal oor die koninkryk van God!

Dalk was hierdie storie nie vir sy hoorders so veel meer ontstellend as toe Jesus vir Matteus die tollenaar geroep het om een van sy dissipel te wees nie. Tollenaars soos Matteus het namens die Romeinse ryk, wat op daardie stadium vir Palestina met mag en krag beset het, onhoudbare belasting van arm mense ingevorder en boonop nog daardeur ’n stewige wins gemaak. ’n Mens kon omtrent nie aan groter volks-verraad dink as om jou eie mense só uit te buit nie.

Hoe kon Jesus so ’n man deel maak van sy binnekring? Hoe kon hy met ’n goeie gewete by die hooftollenaar, die skatryk Saggeüs, tuisgegaan het?

Dalk het mense naderhand sulke onsmaaklike stories juis verwag van iemand wat een aand by ’n maaltyd by een van die hooggeagte Skrifgeleerdes toegelaat het dat ’n vrou van die nag voor almal sy voete was en soen, en selfs met kosbare reukolie masseur. Boonop het Jesus al haar sondes vrygespreek en haar daarna met vrede die nag ingestuur. Die Tjerrie op die koek was natuurlik toe hy die vrou geprys het vir haar gasvryheid wat die Skrifgeleerde se verwelkoming vêr oortref het.

Dit sou ’n mens nie verras as Jesus volgende iets sou sê soos dat die koninkryk van God soos suurdeeg is nie, “suurdeeg wat ’n vrou geneem en in drie sata koringmeel ingewerk het totdat dit heeltemal deursuur is.”

Ek was hierdie week verras toe ek ontdek dat suurdeeg, oral waar daar in die Bybel op ’n metaforiese manier daarna verwys word, altyd na sonde verwys. Daarom mag Jode, gedurende die Pasga-fees, net ongesuurde brood eet. Dan word suurdeeg geensins in jou huis toegelaat nie. Sonder uitsondering is suurdeeg ’n simbool vir die immorele, die onreine – dit wat die goeie en die reine kontamineer. Dit word nooit in ’n positiewe lig aangewend nie. In twee van Paulus se briewe byvoorbeeld (aan die Korinte en aan Galasiërs) waarsku hy die gemeentes teen immorele dade deur hulle te herinner dat ’n klein bietjie suurdeeg ’n hele baksel deeg kan versuur.

Voeg een tollenaar, een sondaar, een huigelaar, een twyfelaar, een ketter, een leuenaar, een skelm, een moordenaar, een rassis, een chauvinis, een homofoob… voeg een van húlle by tot jou groep en as jy jou weer kom kry, het jy ’n prostituut wat die Rabbi se voete masseur.

Met hierdie twee gelykenisse wil Jesus ons wakker skok. Hy wil ons kwesbaar genoeg maak dat die spandabelrige gasvryheid van God, dalk, net dalk, by ons kan begin tuiskom.

“Waarmee sal Ek die koninkryk van God vergelyk? Dit is soos suurdeeg wat ’n vrou geneem en in drie sata koringmeel ingewerk het totdat dit heeltemal deursuur is.”

Weet julle hoeveel is drie sata meel? Wel, ons sou vir Sara, Abraham se vrou kon gevra het, want dit is hoeveel meel sy gebruik het om gasvryheid te betoon aan die drie vreemdelinge wat eendag in die woestyn by hulle opgedaag het.

Blykbaar is drie sata meel gelyk aan 40 liter meel! Hoe veel brood kan ’n mens met 40 liter liter meel bak? Ek dink ’n mens sou maklik genoeg brood kon bak om een van daai SASKO brood-trokke vol te maak – so lank as wat jy ’n bietjie suurdeeg inwerk.

Sedert Sara en Abraham se voorbeeld van gasvryheid teenoor vreemdelinge, is drie sata meel ’n simbool van God se oorvloedige gasvryheid aan vreemdelinge. Drie sata meel is ’n herinnering aan die wet wat die meeste in die Ou Testament herhaal word: vreemdelinge moet soos burgers wees in julle land.

Teen al die protes wat Jesus moes aanhoor omdat hy saam met sondaars brood gebreek het, sê Jesus met sy gelykenis vir ons: Ek is besig om ’n SASKO trok vol gesuurde brode in my Vader se koninkryk in te bring en ALMAL is uitgenooi na die partytjie toe!

“[Die koninkryk van God] is soos ’n mosterdsaadjie wat iemand geneem en in sy tuin gesaai het. Dit het gegroei en ’n boom geword en die voëls van die hemel het in sy takke nes kom maak.”

Ook hierdie beeld van ’n mosterdsaad wat ’n boom word waarin die voëls van die hemele hulle neste kan maak is ’n simbool van God se spandabelrige gasvryheid.

Jesus verwys hier na ’n hele paar Ou-Testamentiese tekste waarin die groot koninkryke van die wêreld, soos die Romeinse en Babiloniese koninkryke, vergelyk is met die magtige Sederbome waarin die voëls van die lig hulle neste maak.

Teenoor almal wat die koninkryk van Israel skoon wou hou van alle heidene, van alle sondaars en verraaiers, van almal wat as gevaarlik, onrein of as ’n oorlas beskou is, sê Jesus:

Vir julle almal wat nie ’n tuiste in die groot Sederbome van hierdie wêreld kan vind nie, wat in die magtige nasies van hierdie wêreld geen heenkome kan vind nie, daar is meer as genoeg plek in my Hemelse Vader se onwettige kakiebos vir almal van julle!

Ek sluit af:

Aan die begin van my bediening in hierdie gemeente, aan die begin van ons pad saam, wat my die meeste opval in hierdie gelykenisse is dat Jesus nie gekom het “om regverdiges te roep nie, maar sondaars tot bekering” (Lk. 5:32).

Die koninkryk van God trek nader aan ons, nie wanneer ons vir mekaar kan oortuig dat ons regverdig, heilig, of sonder skuld is nie; maar wanneer ons die genadegawe ontvang van eerlike skuldbelydenis en opregte bekering.

God regeer onder ons namate ons vertroue in mekaar só groei dat ons ons skuld aan mekaar kan bely en saam kan werk om onreg reg te stel.

Die koninkryk is in ons midde wanneer ons diepste oortuiging aangaande sondes is dat sondes vergewe kan word.

Die ryk van God kom by ons tuis namate vreemdelinge, kakiebosse en ander ongewenstes, almal wat in plekke van mag en aansien nêrens het om hulle koppe neer te lê nie, by ons kan tuiskom en saam met ons om God se tafel brood kan breek.

Skuldbelydenis

V: Here Jesus, voor u aangesig val die skille van ons oë af.

G: Daarom bely ons: in die lig van u vrygewige genade,

sien ons die nalatigheid van ons liefde;

in die lig van u regverdigheid,

sien ons die skadu’s van ons vooroordele;

in die lig van u getrouheid,

sien ons die wispelturigheid van ons trou;

in die lig van u omarmende liefde,

sien ons hoe kleinlik is ons verdeeldheid;

V: Here, laat u ryk kom…

G: soos mosterdsaad en suurdeeg

V: Skenk aan ons die genade

G: om reg en vrede te maak waar ons ander verwond het.

V: Vergeef ons ons skulde

G: omdat ons ook hulle vergeef het wat teenoor ons skuldig staan.

Creative Commons Licence Kopiereg: Hierdie werk deur Helgard Pretorius word gelisensieer onder ‘n “Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 2.5 South Africa License”.

Lukas 1:26-38 – Preek: Bevestiging van Helgard Pretorius

14 Oktober 2018 Preek, Bevestiging van Helgard Pretorius
Prediker: Prof. Robert Vosloo

Teks: Lukas 1:26-38

Tema: Die geheimenis van “Ja”

Dit is vir my ‘n groot voorreg om op hierdie wyse by die bevestigingsdiens van Helgard betrokke te wees.

En om ‘n getuie te kon wees toe hy sopas op die vrae tydens die bevestiging “Ja” geantwoord het.

‘n Predikant het op ‘n keer vir my vertel van ‘n lidmaat wat baie ontevrede was met al die veranderinge in die kerk. Die lidmaat het ‘n interessante rede voorgehou vir hoekom daar syns insiens tans so ‘n krisis in die kerk is. “Dinge het begin om skeef te loop in die kerk”, het hy gesê, “toe die dominees met hulle bevestiging net “Ja” geantwoord het, en nie meer – soos in die ou dae  – “Ja, met my hele hart” nie.

Dié lidmaat sal daarom sekerlik bly wees dat Helgard vanoggend geantwoord het met: “Ja, met my hele hart.”

Op ‘n sekere vlak is die lidmaat se opmerking natuurlik geldig. Die kerk het mense (predikante én lidmate) nodig wie se “Ja” ‘n “Ja” met hulle hele wese is, met hart, siel en verstand. Maar op ‘n ander vlak is die opmerking natuurlik  onsin.

Want ‘n mens kan jou maklik misgis met die erns van iemand se verbintenis. ‘n Mens mag immers “Ja” met jou mond sê en eintlik “Nee” of “Dalk” bedoel.

My ouer kinders reageer soms op my Whatsapp-boodskappe as inmengerige ouer aan hulle met “ja ja”. Hulle sê dan in hulle teksboodskap aan my letterlik twee keer vir my “Ja”.  Maar in feite sê hulle natuurlik nie eens een keer “Ja”  nie. Hulle bedoel met hulle “ja ja”-reaksie op my “Het julle al …” of “Gaan julle nog …”-vrae eintlik: Chill. Relax. Moenie so onnodig worry nie.

Om te peil wat iemand se “Ja” beteken is inderdaad nie so voor die hand liggend nie. En om “Ja” te sê beteken ook nie noodwendig om daardie “Ja” te leef nie. Dink maar aan Jesus se gelykenis oor die man wat sy twee seuns gaan vra het om in die wingerd te gaan werk. Die een het “Nee, ek wil nie” gesê, maar later tog gegaan. Die ander het “Ja, Pa” gesê en nie gegaan nie (vgl. Matt 21).

Ons kan ons dus maklik met ‘n persoon se “Ja” misgis. Iemand se “Ja” mag dus dieper gegrond wees as wat dit op die oog af lyk. Of wat vir ons na ‘n “Ja” met vaste oortuiging klink, mag dalk vlakker lê as wat ons dink.

Daar is dus ‘n sekere geheimenis wat haarself aanmeld in die woordjie “Ja”.

Teen hierdie agtergrond maak ons teks vir interessante leesstof. Dit is ‘n bekende teks wat dikwels in die kerklike jaar tydens Advent gelees word. Die handel oor die verskyning van die engel Gabriël aan Maria, en die aankondiging dat sy sal swanger word, en ‘n seun in die wêreld sal bring, vir wie sy die naam Jesus moet gee. En hy sal die seun van die Allerhoogste genoem word.

Teen die einde van die teksgedeelte lees ons dat Maria sê: “Ek is tot beskikking van die Here. Laat met my gebeur wat u gesê het” (vers 38).

‘n Engelse vertaling (NRSV) van Maria se respons op die engel se aankondiging lui: “Here I am, the servant of the Lord: let it be with me according to your word.”

Maria sê hiermee: Hier is ek. Ek is tot u diens.

Maria sê by wyse van spreke “Ja, met my hele hart.” Haar “Hier is ek” kan dus as ‘n verklaring van bereidheid tot diens gesien word. Sy stel haarself volledig beskikbaar. Hier is sprake van volkome oorgawe.

Die uitdrukking “Hier is ek” kom dikwels in die Ou Testament voor. Die Hebreeuse woord is Hineni.

Abraham sê drie keer Hineni in die gedeelte in Genesis 22 waar ons lees oor Isak wat geoffer moet word.

En wanneer die Here uit die brandende doringbos roep: “Moses, Moses”, antwoord Moses met “Hier is ek” (Eksodus 3:4).

Jakob en Samuel reageer ook op beslissende oomblikke met “Hier is ek” op die Here se roepstem.

En wanneer die Here vir Jesaja vra “Wie sal ek stuur?”, kom die bekende antwoord: “Hier is ek. Stuur my” (Jesaja 6:8).

In al hierdie gevalle beteken “Hier is ek” nie bloot “ek is hier” nie, soos wanneer daar in ‘n klas of by ‘n byeenkoms gevra word wie teenwoordig is, sodat dit op die presensielys aangeteken kan word, en ons bevestigend antwoord nie.

Nee, in die Bybel het “Hineni/ Hier is ek” ‘n baie sterker geladenheid. Dit is ‘n “Ja” wat aandui dat ek volledig teenwoordig is vir die een wat my aanspreek.  Dat ek beskikbaar is om tot diens te wees. Dat ek my hart gee.

Om “Hier is ek” te antwoord, ook soos wat Maria in ons gedeelte reageer, is dus nie ‘n belangelose antwoord nie. Dit is myns insiens ook nie ‘n kordaatagtige “Ja” wat nie weet van vertwyfeling en die versoeking om te sê “Nee” of “Los my uit” of “Vra eerder iemand anders” nie.

Ons teksgedeelte is ook in hierdie sin onthullend. Wanneer die Engel Maria groet met die woorde “Ek groet jou, begenadigde”, lees ons dat sy “verbysterd” was oor die woorde en gewonder het wat die begroeting kon beteken (vers 29).

Die gedeelte suggereer dat sy verward en bang was, daarom die engel se gerusstelling: “Moenie bang wees nie, Maria, want God bewys genade aan jou” (vers 30).

Die Ierse filosoof Richard Kearney – met wie se werk Helgard goed vertroud is aangesien hy sy magisterstudie onder leiding van Dirkie Smit oor sy werk geskryf het –  bring in een van sy boeke ons teksgedeelte in gesprek met die 15de eeuse Renaissance skilder Sandro Botticelli se uitbeelding van die engel se verskyning en aankondiging aan Maria.

The Cestello Annunciation,
Sandro Botticelli, 1489-1490

Kearney skryf dat ‘n mens jou nogal die toneel kan voorstel. Maria is haar kamer en sy lees ‘n boek. Sy hoor die gefladder van vlerke, sit haar boek neer, luister gespits. Skielik, asof van nêrens, praat iemand. Maria skrik en is bang. Sy huiwer, sy tree terug.

Iets van hierdie skrik en wegbeweeg word uitgebeeld in die skildery.

Maar tesame met die aanvanklike wegbeweeg is daar terselfdertyd ook iets wat haar boei, vasvang, wat maak dat sy haar oor draai om goed te kan hoor.  En sy hoor dan die engel wat fluister: “Moenie bang wees nie, Maria”. Soos Kearney dit stel: “Mary opens herself to the stranger and conceives a child. In short, Mary chooses grace over fear. She responds to the call, trusts in the promise. She dares to imagine the impossible as possible. She says yes.”

Hierdie “Ja”, sou ons verder kon sê, lê nie voor of buitekant verbystering, vrees, en oordenking nie. Die term vir “oordink” (vers 29) in die Grieks is dialogizomai, wat beteken om te deurdink, om by wyse van spreke met jouself in dialoog of gesprek te tree.

Hierdie “Ja” is nie die “Ja” van ‘n robot nie, maar van ‘n méns – iemand met emosies, vrae, ‘n liggaam, ‘n storie …

Maar nogtans word Maria begenadig om “Ja” te kan sê. Hierdie “Ja” maak haar, in die Nuwe Testamentikus Beverly Gaventa se woorde, die eerste dissipel.

Maar dit is ‘n “Ja” anderkant huiwering en vrees. Anderkant protes en vertwyfeling.

En dalk kan ‘n mens sê dat deel van die geheim van hierdie “Ja” te vinde is in die feit dat daar eers vir haar “Ja” gesê is.

Die engel sê immers met die verskyning aan haar: “Ek groet jou, begenadige.”

En wanneer die engel vir haar sê om nie bang te wees nie, word toegevoeg “want God bewys genade aan jou.”

Die toesegging van God se genade en krag aan haar staan in die teken van God se inisiatief om vir haar “Ja” te sê.

Maria se “Ja” word dus voorafgegaan, en is ingebed, in God se “Ja” vir haar.

Helgard, ons kan vermoed dat jou “Ja, met my hele hart” vanoggend ook ten diepste begrond is in God se genadige “Ja” aan jou.

En dat jy jou bediening wil begrond in die geheimenisvolle “Ja” van God se genade in Jesus Christus en deur die Gees.

Jou eerste studieleier, Gerrit Brand, het toe hy student was, die volgende woorde gebruik toe hy aan ‘n televisieprogram oor kuns en geloof deelgeneem het (in aansluiting by Augustinus), en probeer het om iets van die geheimenis van hierdie “Ja” te verwoord:

“Jesus is ‘n geheim

Jesus het deur die tralies van die vlees geloer

En saggies gepraat en ons liefde opgewek

En ons het agter sy geur aangehardloop.”

In hierdie woorde klop iets daarvan om deur die geopenbaarde geheimenis van die evangelie aangespreek te wees en daardeur beweeg te word.

Ek het so tydjie terug ‘n onderhoud met die komediant Stephen Colbert gekyk waarin hy oor sy geloof en lidmaatskap van die Rooms-Katolieke Kerk praat. Hy verwys teen die einde van die interessante onderhoud na ‘n opmerking van Moeder Teresa na aanleiding van ‘n vraag aan haar na die geheim van haar bediening. Sy het glo geantwoord. “Start your day, smile, and say yes.”

As nie veel van ‘n “smiler” nie, sou ek die stelling so bietjie wou aanpas. Dalk: “Start your day, get coffee, and say yes.”

Maar hoe ook al: die punt is duidelik. Say yes. Hier is verwoording dat dit in die geloofslewe en die bediening ten diepste gaan oor ‘n fundamentele Ja – ‘n Ja vir die lewe, vir mense en vir die skepping, gegrond op God se genadige Ja teenoor ons.

Hierdie Ja ontken nie die pyn en donkerte nie. Dit is in die filosoof Paul Ricoeur se woorde: “an affirmation of the joy of the yes in the sadness of the no”.

Dit is om te midde van ons menslike beperkinge te kan Ja se vir mense.

Dit is om te midde van die gebrokenheid van die kerk te kan ja sê vir gemeenskap.

Dit is om te midde van boosheid – ook in onsself – te kan ja sê vir goedheid.

Dit is om te midde van donkerte te kan ja sê vir skoonheid.

Dit is om te midde van dood en doodsheid te kan ja sê vir lewe.

Ek dink ‘n mens sou ook kon toevoeg dat hierdie fundamentele Ja as grondhouding vir ons lewe en ons bediening of werk, nie beteken dat ons nie soms “Nee” kan of moet sê nie.

In Maria se kragtige lied, die Magnificat, wat ons in die volgende hoofstuk in Lukas vind, lees ons dat Maria sing van ‘n God wat “hoogmoediges in hulle eiewaan uitmekaar jaag” en “maghebbers van hulle trone afruk.”  ‘n God, dus, wat “Nee” sê vir magsmisbruik, verontmensliking en ongeregtigheid.

Maar ons “Nee” mag nooit ontspring uit ‘n perverse houding wat ander wil seer maak, verneder, of omdat ons self bang is, of nie bereid is om te verander nie. Ons “Nee” moet  altyd in diens wees van die beskerming en bevestiging van God se genadige “Ja” vir alle mense, vir dan sy “Ja” op ‘n besondere manier vir die verontregtes en noodlydendes.

Helgard en gemeente, ek sluit af:

Mag julle bediening saam ‘n viering wees van God se Ja, in Christus en deur sy Gees, vir ons en die res van die skepping.

Helgard, mag die Ja wat jy vroeër gesê vir die genademiddele van Woord en sakramente, asook vir jou verbintenis aan gemeenskap, jou bediening stempel.

En mag jy begenadig word om op beslissende oomblikke, maar ook in die sleurgang van die alledaagse lewe, met beliggaamde vreugde te kan sê: Hineni. Hier is ek.

Ek meen dat daar min mooier verwoordings van die diep geheimenis van dié Ja, van die Hier is ek!, is as ‘n Afrikaanse gedig uit ‘n bundel wat onlangs verskyn het nie. Helgard, jy ken die gedig en die digter, jou mede-studieleier Willie van de Merwe, goed. Dit is uit die bundel Doodmenslik en die gedig heet “Optelsom”.

“Optelsom” is ‘n kort gedig van vier reëls en lui as volg:

“Jesus min my

tel my op

maal my, deel my

tot ek klop.”

Creative Commons Licence Kopiereg: Hierdie werk deur Prof. Robert Vosloo word gelisensieer onder ‘n “Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 2.5 South Africa License”.