Johannes 18:33-38

25 November 2018 – Fees van Christus die Koning
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

Wat is waarheid?

Glo ons nog in waarheid?

Al hoe meer mense praat van ons tyd as ’n ‘post-truth’ era – ’n era waarin die waarheid nie meer vatplek het by mense nie, waarin feite sonder gevolge ontken kan word, waarin mense sukkel om betroubare nuusbronne te vind (mens weet nie altyd meer wanneer is dit news en wanneer is dit fake-news nie). Soos ons amper elke week in die nuus sien, kan korrupte politiese en besigheids-leiers met moord wegkom deur eenvoudig stories te spin of gewoon blatante leuens te vertel.

Ons samelewing is in ’n krisis. Dit is nie meer vanselfsprekend dat mense in die waarheid vertrou nie. Ons weet nie wie om te glo nie. Ons luister met groot wantroue na mekaar. Die getuienis van slagoffers en armes val op dowe ore, terwyl die invloedrykes se verhale wyd en Suid verkondig word.

Ook waar die publieke en persoonlike mekaar kruis: bedrieg ons selfs onsself, weerhou ons ongeleë of pynvolle waarhede van onsself. Ons is verwar, selfs oor ons eie diepste waarheid. Ons twyfel, selfs in ons eie diepste oortuigings.

En tog leef ons in ’n tyd waarin dit al hoe belangriker raak dat daar mense is wat bereid is om die waarheid te praat – mense wat die moed het om voor mag en teen mag onheil te ontmasker, mense wat die persoonlike en politiese risiko’s loop om leuens te ontbloot, mense wat soek na die waarheid, al beteken dit dat hulle hul eie skuld moet erken; mense wat in diens staan van die waarheid, wat van die waarheid te getuig – al is dit ook ’n kostelike getuienis.

***

In die gedeelte waarby ons vanoggend stilstaan, waarin Jesus deur die Romeinse en Joodse leiers verhoor word, word hierdie temas op ’n dramatiese manier beklemtoon.

Wat beteken dit om in die aangesig van groot mag en persoonlike bedreiging nogtans getuies van die waarheid te wees?

Op hierdie Sondag waarop ons die koningskap van Jesus vier, sien ons hoe twee koninkryke met mekaar bots: Die koningskap van die Romeinse Ryk, verteenwoordig deur die Goewerneur Pontius Pilatus; en die koningskap van die God van Israel, verteenwoordig deur Jesus van Nasaret.

Volgens, Raymond Brown, ’n kenner van die Johannes-evangelie, speel hierdie verhoor van Jesus voor Pontius Pilatus (waaraan die evangelieskrywer ’n groot gedeelte afstaan) eintlik in sewe kleiner tonele af. Die sewe tonele word aan mekaar verbind deur Pilatus wat herhaaldelik in en uit die Paleis beweeg: na buite, na die Jode; en dan weer in die paleis in, na Jesus.

In die eerste toneel is hy buite, by die Joodse leiers: vra hy vir hulle watter klag hulle teen Jesus bring.

Dan is hy weer binne, dit is die toneel waarby ons vanoggend stilstaan, waarin hy vir Jesus vra of hy die Koning van die Jode is, en uiteindelik: “wat is waarheid?”

In die derde toneel, wat op ons gedeelte volg, is hy weer buite: om vir die Jode te vra wie hy vir hulle moet vrylaat, Jesus of Barabbas?

In die vierde en sentrale toneel is hy weer binne by Jesus: dan laat Pilatus toe dat die soldate vir Jesus, die Koning van die Jode, slaan en spot.

In die vyfde, neem Pilatus vir Jesus saam met hom na buite; sê hy vir die skare: aanskou die mens! Ek kan geen skuld in hom vind nie.

Daarna is hulle weer na binne. Pilatus vra vir Jesus of hy besef dat hý, wie Pilatus is, die volmag het om vir Jesus te kruisig.

Uiteindelik, in die sewende toneel, nadat die Jode sê dat hulle geen koning het behalwe die keiser nie, gaan Pilatus weer na buite. Hy was sy hande in onskuld, gaan sit op sy regterstoel, en handig vir Jesus oor om gekruisig te word.

***

Hierdie boeiende, dramatiese uitbeelding van Jesus se verhoor is propvol simboliek en ironie; amper elke handeling deur die karakters, elke sin wat hulle sê dra meerdere betekenisse.

Pilatus se aanvanklike vraag aan Jesus – ‘is jy die koning van die Jode?’ – kan byvoorbeeld ook as ’n stelling vertaal word; amper asof Pilatus inloop en sê: ‘so, jy is die koning van die Jode.’ Die oorspronklike Griekse teks laat albei moontlikhede toe. Dit lyk asof Jesus hom ook so hoor, want toe Pilatus later vir Jesus vra, “is jy dan tog ’n koning?” antwoord Jesus: “u sê dat ek ’n koning is.”

Wanneer Jesus sê dat sy koningskap nie van hierdie wêreld is nie, gee hy as teken hiervoor die feit dat sy dienaars nie geveg het om te keer dat hy oorgelewer word nie. Die Grieks woord huperetai, wat met dienaar of volgeling vertaal kan word, is dieselfde woord wat op ander plekke in die evangelie vir die tempelpolisie gebruik word.

Op hierdie ironiese wyse illustreer Jesus dat sy koningskap anders is as die van Pilatus, anders as hoe die wêreld mag en gesag beskou. Jesus se koninkryk en heerskappy is op diens gerig en nie op die handhawing van sekuriteit met behulp van mag en geweld nie.

Dit help ons om ook raak te sien wat Jesus bedoel het toe hy sê dat sy koningskap nie van ‘hierdie wêreld’ is nie. Hy verwys nie hier na ’n ander plek, asof sy koninkryk iewers in ’n ander, geestelike realm gesetel is wat niks met hierdie wêreld met sy politieke realiteite te make het nie.

Nee, daardeur bedoel Jesus eerder dat sy koningskap ’n ander modus operandi het as wat ’n mens van die wêreld se koninkryke kan verwag. Koninkryke van hierdie wêreld veg; fisiese en militêre mag; strategiese optrede, manipulasie en intimidering – dit is die orde van die dag.

Jesus se koningskap kom egter uit ’n ander oord – dit is die koningsheerskappy van  die God van Israel; ’n heerskappy wat sy oorwinnings op ander maniere wen.

Deur Jesus se verkondiging en bediening sien ons hoe ’n ander tiepe krag in hierdie wêreld inbreuk – die lewegewende krag van liefde en trou – selfs vir jou vyande, van wedersydse diensbaarheid en sorg vir die weerloses, van genade en barmhartigheid eerder as veroordeling en onderdrukking.

Daarom, wanneer Pilatus vir Jesus vra: “nou wat het jy gedoen om hier te beland?” is Jesus se antwoord dat hy eenvoudig oor hiérdie waarheid getuienis gelewer het.

“Hiervoor is Ek gebore en hiervoor het Ek na die wêreld gekom: om oor die waarheid te getuig. Elkeen wie se bestaan in die waarheid gegrond is, luister na my stem.”

Sy antwoord herinner aan Johannes 10 waarin Jesus homself beskryf as die goeie herder, die een wat bereid is om sy lewe af te lê vir sy kudde. Onthou dat “die herder” ook in Israel ’n verwysing is na “die koning.”

Anders as Pilatus, beskou Jesus nie sy koningskap as ’n lisensie om vanuit ’n posisie van mag oor ander ’n oordeel te lewer nie. Vroeër het Jesus vir sy dissipels gesê: “Ek het as lig in die wêreld gekom, sodat dié wat in My glo nie in die duisternis sou bly nie… Ek het nie gekom om die wêreld te veroordeel nie, maar om die wêreld te red.”

Dít is nie mag en invloed wat die waarheid verseker nie. Waarheid is nie eenvoudig gelyk aan wat mense in posisies van mag as waar bepaal nie. Waarheid is nie eenvoudig wat ook al die meerderheid binne ’n bepaalde oomblik dink nie. Waarheid is nie wat die massas daarbuite graag wil hoor nie.

Jesus ontkoppel as’t ware “die waarheid” van aardse vorme van mag en invloed, en heg dit dan weer aan die heerskappy van Goddelike liefde en trou. Waarheid word getoets aan of dit die duisternis verdryf, of dit lewe gee in dodelike omstandighede, of dit red in omstandighede van nood.

Wanneer Pilatus dus, aan die einde van hierdie toneel vir Jesus vra: “wat is waarheid” reageer Jesus nie met woorde nie. Jesus tree met hom in ’n intellektuele debat nie. Hy probeer nie met hom onderhandel nie.

Dis asof Jesus sê: “Hier is ek, die goeie herder wat sy lewe aflê sodat ander mag lewe. Hier is ek, die koning wat dien. Hier is ek, die betroubare getuie. Hier is my liggaam, hier is my boodskap en my lewe – dit is my getuienis.” Dit is ’n beliggaamde waarheid. Die waarheid is die Woord van God wat vlees geword het.

***

Ek sluit af.

In hierdie ontmoeting tussen Jesus en Pilatus sien ons tegelyk die tragedie van die mens én die hoop van die mens. Ons sien onsself, in die diepte van ons sonde en ellende, as in die hoogte van wat deur God se genade vir ons moontlik is.

In Pilatus, sien ons die tragedie van die mensdom – wat ook die tragedie van ons eie tyd is: In Pilatus sien ons hoe ’n onskuldige lewe deur politieke misbruik vernietig word; ons sien hoe ’n regsisteem wat mense moet beskerm in diens staan van die grootste onreg; ons sien hoe ’n verteenwoordiger van die klassieke wêreld, al haar kennis en kulturele prestasies inspan om die waarheid wat voor hom staan te verwerp, ons sien hoe die publieke opinie gebruik word om die waarheid te bedek en aandadig word aan ’n verskriklike moord.

In ’n sekere sin is Pilatus ’n simbool van ons almal.

Soos Ann Wroe skryf: “The Pilate of the gospel… is all men facing, considering and ultimately rejecting truth. That is why people cling to Pilate… like an audience at show, they love to watch him teeter, and struggle, almost save himself, and fall. In some sense they feel they are watching themselves.”

Want dit is nie net die mense in hoë plekke wat ’n verantwoordelikheid het om die waarheid te praat nie – dit is ons almal, wat in talle daaglikse, onopsigtelike oomblikke uitgedaag word om in woord en daad getuies te wees van die waarheid.

In so veel gevalle is Pilatus se tragedie dan ook ons tragedie. Ons vind redes om nie die waarheid te praat nie, om nie met ons lewens van die waarheid te getuig nie. Soms is dit uit selfbelang; soms is dit weens lojaliteit; soms is dit uit vrees.

Soos Dirkie Smit skryf in een van sy rubrieke:

“ons vind maniere om ons hande in onskuld te was. Ons weet (glo) nie wat om te doen nie. Werk (glo) eerder van binne af. Beoefen (glo) lojale verset – met baie lojaal en weinig verset. In stede van bely (truth to power) wonder ons hande wringend, soos Pilatus, “wat is waarheid?” Asof ons omgee.”

Dit is die tragiese wat ons in hierdie toneel sien.

***

Daar is egter ook hierin ’n boodskap van hoop. Soos ook in ons dag, waarin die magtiges so dikwels skotvry daarvan afkom, lyk dit asof Pilatus seëvier.

Johannes wil egter met hierdie vertelling vir ons sê dat daar iets anders hier aan die gebeur is. Op ’n misterieuse manier is die God van Israel selfs hier aan die werk. Selfs hier waar die mensdom se sonde en ellende ’n dieptepunt bereik, bly God aan die waarheid getrou. Op die punt waarop Pilatus dink dat hy vir Jesus veroordeel, veroordeel hy eintlik homself. Wanneer hy dink dat die volmag by hom lê – om lewe te gee en te neem – is daar ’n hoër gesag wat sal bepaal hoe die verhaal gaan eindig, ’n dieper waarheid wat die laaste woord sal hê.

Jesus is die waarheid en die waarheid het opgestaan. Die lig het in die duisternis geskyn en die donker kon dit nie uitdoof nie. Die waarheid leef, en ons wat in sy waarheid gegrond is, kan sy stem herken, hoor dit ook vandag, tussen al die lawaai.

Ja, ons leef in ’n wêreld waarin daar karakters soos hierdie Pilatus is – en soms hoef ons net in die spieël te kyk om dit te besef – maar op hierdie Sondag word ons daaraan herinner dat dit nie die diepste waarheid oor ons is nie, dat dit nie die laaste woord oor ons is nie.

Dit is nie Pilatus wat die laaste woord het nie, maar die God van Jesus Christus, wat hom uit die dood opgewek het. Christus is teenwoordig, selfs in die dieptes van ons sonde en ellende en ontrou. Jesus se koningskap is werksaam onder ons – al haal dit nie die nuus nie.

Dit is werskaam deur vir ons die moed te gee om die waarheid te praat, om onheil te ontmasker, al kos dit ook lyding; deur ons as ’n gemeenskap te vorm wat in die kragveld van God se Gees, die lewe van Jesus herdenk – en in woord en daad daaroor getuig… ’n Gemeenskap wat weet dat Jesus koning is en daarom saam met hom kan staan by hulle wat aan die hande van magsmisbruik en korrupsie ly.

Dit is werksaam in die getuienis van mense soos John Odendaal, wie tot op sy sterfbed toe nog oor die waarheid van versoening en genesing getuig het, wie selfs na sy dood dit steeds regkry om brûe te bou en mense oor grense heen aan mekaar te verbind.

Creative Commons Licence

Kopiereg: Hierdie werk deur Helgard Pretorius word gelisensieer onder ‘n “Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 2.5 South Africa License”.

Rut 3:1-5; 4:13-22

18 November 2018
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

So kom die tyd wat ons met Rut en Naomi en Boas spandeer het tot ’n einde. Maar dis natuurlik nie die einde nie – dis ’n nuwe begin.

Wat in ’n stadium na ’n onoorkombare krisis vir Naomi gelyk het word deur Rut se getrouheid en Boas se goedgunstigheid ’n nuwe begin.

Dis ’n nuwe begin vir Rut wat deur haar huwelik met Boas haarself in Israel kan vestig. Dis ’n nuwe begin vir Naomi wie deur die geboorte van haar kleinseun Obed óók’n losser ontvang – iemand wat haar familiegrond kan erf en in haar oudag vir haar kan sorg.

Die manier waarop die verhaal tot ’n einde kom, wil egter vir ons sê dat die geboorte van hierdie kindjie, Obed, nie net vir Naomi en Ruten Boas ’n nuwe begin is nie – dit is ook ’n nuwe begin vir Israel.

“Obed was die voorvader van Dawid.” So eindig die verhaal. En dan, net om seker te maak dat mens dit nie gemis het nie, asof die verteller wil seker maak dat ons snap wat hy of sy vir ons wil sê, word hierdie einde opgevolg deur die geslagsregister van Peres tot by Dawid. “…Boas was die vader van Obed, Obed van Isai, en Isai was die vader van Dawid.”

Hoekom hierdie dubbele verwysing, aan die einde van die verhaal na koning Dawid?

***

Die rede het waarskynlik te make met die volgende. Kenners glo dat die boek Rut, hoewel die storie self in die tyd van die Rigters afspeel, heelwat later geskryf is: in die tydperk kort nadat die Israeliete vanuit ballingskap in Babilonië na Israel kon terugkeer.

In 587 v.C. is Jerusalem deur die Babiloniërs verwoes en die Israeliete se elite na Babilon weggevoer. Omtrent 50 jaar later, nadat die die Perse weer vir die Babiloniërs verslaan het, is ’n edik uitgereik (Sires) wat die Israeliete toegelaat het om terug te keer na die beloofde land; om weer te begin om Jerusalem se stadsmure te bou. Hulle is ’n mandaat gegee om die tempel weer op te rig en, bowenal, om die wet van God weer in die land in te stel.

Hierdie tyd van herbou was die tyd van Esra en Nehemia, priesters wat die volk se geloofslewe weer op die regte spoor wou stel, politiese leiers wat weer die wet van God sentraal wou stel.

Hoe kan ons suiwer wees voor God? Hoe kan ons getrou bly aan die HERE en aan God se wil? Met die terugkeer uit Ballingskap was dit ’n knellende vraag. Israel moet suiwer bly om te oorleef; maar hoe?

Een van die sake wat vir Esra en Nehemia baie gryshare gegee het, was die feit dat daar in die tyd wat hulle in ballingskap was, ondertrouery plaasgevind het tussen die Israeliete wat in die land agtergebly het en, onder andere, die Moabiete.

Esra het gevoel dat troue liefde aan God bo alle ander verbintenisse gestel moes word – dit was immers Israel se ontrou wat hulle in ballingskap laat beland het. In Esra 10:2-3 lees ons dus:

“Ons het ons gelofte aan God gebreek deur met heidense vroue te trou, maar ten spyte hiervan is daar hoopvir Israel: Laat ons dus ’n verbond met ons God sluit om al hierdie vrouens en hulle kinders te verwerp.”

So is daar besluit – nie net dat alle ondertrouery met heidense vroue verbied word nie – maar óók dat alle bestaande gemengde huwelike summier beëindig moet word.

As ons die verhaal van Rut in die lig van hierdie konteks van die skei en verwaarlosing van vroue en kinders lees, word dit protes-literatuur wat ernstige kritiek lewer teen ’n verskriklike onreg wat teen mense van Moabitiese afkoms – en hulle families, hulle kinders – gepleeg was.

Deur te beklemtoon dat koning Dawid die nasaat van ’n gemengde huwelik tussen ’n Israeliet en ’n Moabiet is, word ’n ernstige waarskuwing gerig aan almal wat durf om sulke huwelike op te breek en te verban: Is ons nie só dalk juis besig om onsself uit God se reddingsplan uit te sluit nie? As God eenkeer deur die getrouheid van Rut, die Moabiet, sy reddende wil vir Israel tot vervulling kon bring, wat sê dat God dit nie dalk weer wil doen nie?

Op hierdie punt is dit vir ons wat onsself Christene noem dalk belangrik om te onthou dat Matteus sy evangelie nie eindig nie, maar begin met ’n geslagsregister en dat hy moeite doen om aan te toon dat Jesus ook ’n nasaat is van Rut, die Moabiet.

Wat as heiligheid niks te doen het met etnisiteit en ras nie, maar met God se verbondstrou aan mense – alle mense? Wat as die heiligheid van ’n mens nie afhang van hulle bloedlyn nie, maar van hulle beskikbaarheid om God se troue liefde na te boots?

Wat as die hoogste vorm van daardie troue liefde juis liefde is vir die vreemdeling – hulle wat nie die vermoë het om ons liefde aan ons terug te besorg nie? En wat as die uitstaande voorbeeld en die instrument van God se verbondstrou juis só ’n vreemdeling is – ’n vlugteling? of ’n politiese krimineel wat buite die stadsmure gelos word om aan ’n kruis te hang?

In ons tyd, wanneer daar wêreldwyd, maar ook in ons eie land, al hoe meer ’n wending is tot die beskerming van my eie – mý mense, mý taal, mý volk – ten koste van ‘die ander’, is dít ’n belangrike boodskap om te hoor en sonder ophou te verkondig.

***

In die korte is dit die eenvoudige boodskap van Rut.

En tog… iets bly by my spook.

Hoe kan dit wees dat so veel van die mense wat vandag figuurlike en letterlike mure bou om vlugtelinge en ander ongewenstes te verstoot, beweer dat hulle in hierdie tradisie van Rut en Jesus staan?

Hoe kon Esra en Nehemia beweer dat hulle in ’n tradisiestaan wat sorg vir die weduwee, die weeskind en die vreemdeling – terwyl hulle toegelaat het dat talle vrouens en kinders uit hulle gesinne en ondersteuningsnetwerke verstoot was?

Vanwaar hierdie dubbelsinnigheid? Vanwaar hierdie haat vir die vreemdeling, vir hulle wat ‘anders’ is?

***

Iemand wat oor die jare diep hieroor nagedink het, is die Franse filosoof en sielkundige Julia Kristeva. Deur haar navorsing, maar ook jare se kliniese ervaring het sy ’n boek geskryf met die titel Strangers to Ourselves.

Kristeva maak die argument dat die hierdie dryf om die vreemde en die vreemdeling te vrees en te haat diep in ons psige gesetel is.

Xenofobie is volgens haar niks meer is as ’n onbewuste meganisme waardeer ons die vreemde binne-in onsself eksternaliseer, projekteer op ’n vreemdeling ‘daar buite’?

So probeer ons, sê Kristeva, ontken dat ons eintlik van onsself vervreemd voel. Deur die vreemdeling te verstoot dink ons dat ons ontslae geraak het van die ervaring van vervreemding binne ons – van die vrees en die angs en die verwarring en die wanhoop wat in ons binneste opstoot – maar eintlik bluf ons onsself.

Die vervreemding, die vrees en die angs, word nie verdryf nie – uiteindelik bly ons vreemdelinge vir onsself en die vreemdeling bly verstoot.

Ek was hierdie week bydie winkels. Terwyl ek op die roltrap gestaan het, draai ’n man (waarskynlik afgetree) skielik om na my toe en bars uit: “This world is nuts. It’s insane.You know, I am so glad that I am not your age. This world is becoming crazy.”

Ek glimlag en sê: “But I am glad to be my age.”

“This place is going to hell!” sê hy toe. “The world is going to hell! I am so glad that I am notyour age.”

Ons voel vervreemd van onsself, ons voel soos vreemdelingein ons eie land, ons is bang, oorweldig deur angs, gevul met wanhoop. En dan, inplaas daarvan dat ons ons vervreemding erken, projekteer ons dit op dieander.

Eintlik wou die man op die roltrap sê: “I feel like I’m going crazy. I am in hell. I am confused, afraid and in despair… I fear formyself, but most of all I fear for my grandchildren, they are about your age.”

Maar dit is te moeilik om te erken; veel makliker om dit te eksternaliseer: This place is going to hell; I am so glad that I am not you!”

Ons is self verwond, maar kan dit nie erken nie. So gebeur dit dat die ongeneesde wonde in onsself maak dat ons ander verwond. Ek het ’ndik vel, maar stel jou voor ek was ’n jongmens – soos vele in ons land – watself verward en angstig voel – wat self voor die afgrond van wanhoop staan enwonder of die lewe die moeite werd is – hoe kan daardie verwonde uitbarstingnie verwond het nie?

Dalk was dit ook Esra en Nehemia se belewenis nadat hulle getraumatiseer, na jare in ballingskap teruggekeer het Jerusalem toe… Dalk het hulle ook daar aangekom; soos vreemdelinge in hulle eie land gevoel. Dalk help dit om hulle wrede optrede teenoor die vrouens en kinders van Moabitieseherkoms te verklaar?

Na die ontmoeting op die roltrap het ek gedink dat ek die ouman en sy vrou eintlik moes uitnooi vir ’n koppie koffie – ’n geleentheid gee om werklik te sê wat hulle voel. Al wat ek in die oomblik kon doen, was om teglimlag en sê: “we have to live in hope.”

Maar hoe beweeg ’n mens van vrees en angs na hoop?

***

Hiervoor is daar nie ’n eenvoudige antwoord nie, maar ek dink die storie van Rut waarmee ons die afgelope paar weke gewandel het help ons deur vir ons een of twee rigtingwysers te gee. Ek noem drie sulke merkers wat ons by die koffie en tee verder kan bespreek.

  1. Uitruil van stories

Die skrywer van Rut se teengif teen xenofobie was om die storie van een Moabiet met empatie te vertel.

Dalk kan dit ook in ons land ’n teengif wees teen die al hoe gevaarliker polarisasie wat ons sien – om eenvoudig na mekaar se stories oor die skeidslyne heen te luister en die vrymoedigheid te neem om ons stories met ander te deel.

Dit is moeilik om van iemand anders ’n sondebok vir ons eie vrees te maak as ons hulle storie gehoor het, wanneer hulle nie net ’n draer van ons vrees is nie, maar mense met ’n verhaal.

2. Daarvoor moet ons egter eers tot verhaal kan kom oor die vreemde in onsself. Leer om die vreemde in onsself te omhels.

Hier is Naomi, met haar klaaglied in hoofstuk een vir ons ’n voorbeeld.

Vertel jou storie so onbevange en eerlik as moontlik. Erken jou vrees, jou angs, jou wanhoop, jou onsekerheid, jou hulpeloosheid. Nie altyd maklik nie. Maar as ons ruimtes kan vind en virmekaar die ruimtes kan gun waarin ons wel tot verhaal kan kom oor ons eie vervreemding, kan dit die begin van genesing beteken.

3. Wanneer ons bereid is om ons vrees eerlik teenoor ander te erken, bied dit vir hulle die geleentheid om met ’n belofte teantwoord.

Dalk lê ons nuwe begin, soos die van Boas en Naomi en Israel, in die hande van hulle wat vir ons na die grootste bedreiging lyk.  

Daarvoor het ons egter ’n ander taal, ’n ander tiepe gesprek nodig – nie die sterk, polariserende taal wat ons publieke diskoers oorheers nie, maar die kwesbare taal van belofte.

Hier dink ek weer aan Rut se belofte aan Naomi in reaksie op haar klag. Luister na Stef Bos se lied van Ruth.


Ek is ’n vreemde hier
Ek het my land gelos
Ek het jou pad gekruis
Ek het jou spoor gevolg

Jy het gesê gaan terug
Moe nie op my vertrou
Maar jy’s ’n deel van my
Wat doen ek sonder jou

En ek weet die toekoms is onseker
En die donker is digby
En ek weet ons wag ’n lang reis
Reg deur die woestyn

Maar jou land is my land
Jou volk is my volk
Jou taal is my taal
Jouw God is my God

Jou droom is my droom
Jou pad is my pad
Jou toekoms my toekoms
Jou hart in my hart

Ek weet jou volk is bang
Voor ons wat anders is
Maar ek sal brugge bou
Daar waar die afgrond is

En ek sal terugverlang
Wanneer die wind sal waai
Wat uit die Suide kom
Van my geboorte grond

Maar ek sal sterk wees
En ek sal oorleef
Want ek wil naas jou staan
Al sal dit moeilyk wees

Maar jou land is my land
Jou volk is my volk
Jou taal is my taal
Jouw God is my God

Jou droom is my droom
Jou pad is my pad
Jou toekoms my toekoms
Jou hart is my hart

My deel is jou deel
My brood is jou brood
Jou lewe is my lewe
Jou dood is my dood

En wanneer die donker kom
En jou mense my ontwyk
Sal ek my liefde gee
Totdat die haat verdwyn

Want jou huis is my huis
Jou angs is my angs
Jou stilte my stilte
Jou land is my land
Creative Commons Licence

Kopiereg: Hierdie werk deur Helgard Pretorius word gelisensieer onder ‘n “Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 2.5 South Africa License”.

Rut 2:1-23

11 November 2018
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

Inleiding

Ons het verlede week die eerste hoofstuk van die boek Rutgelees. Die verhaal begin met Naomi en haar man Elimeleg wat met hulle tweeseuns na Moab moes vlug as gevolg van hongersnood in hulle land. Nadat hullehulself in Moab gevestig het kom hulle egter ’n terugslag tee toe Elimeleg,Naomi se man, sterf.

Haar seuns het elkeen met ’n Moabitiese vrou getrou – die een se naam was Orpa en die ander een, Rut – en hulle het omtrent tien jaar daar in Moab gewoon. Toe word hierdie vlugteling-familie deur nog ’n ramp getref – albei Naomi se seuns sterf. Skielik is Naomi ’n weduwee in ’n vreemde land, sonder seuns, sonder besittings, sonder regte.

Met nuus dat die hongersnood in Bethlehem tot ’n einde gekom het, besluit die verslae Naomi om maar terug te keer na die land van haar afkoms. Aanvanklik wil haar skoondogters, wie ook nou as weduwees in ’n weerlose situasie beland het, saam met haar gaan. Naomi probeer hulle oortuig om eerder terug te keer na hulle ouerhuise waar hulle darem versorg kan word. Uiteindelik volg Orpa haar raad, maar Rut weier om haar skoonma te verlaat.

Op hierdie moment maak Rut aan haar skoonmoeder ’n beloftewat haar tereg bekend gemaak as ’n uitstaande voorbeeld van wat troue liefdebehels:

“Moenie my probeer dwing om jou te verlaat nie

of om van jou af weg te gaan nie,

want waar jy gaan, sal ek gaan

en waar jy bly, sal ek bly.

Jou mense is my mense,

jou God is my God.

Waar jy sterf, sal ek sterf

en daar sal ek begrawe word.”

Na hierdie hartroerende belofte het Naomi opgehou om teprobeer om vir Rut om te praat. Hoofstuk 1 eindig soos volg:

“So het Naomi teruggekeer. Haar skoondogter, Rut die Moabiet, het saam met haar teruggekom uit die hoogland van Moab. Hulle het in Bethlehem aangekom aan die begin van die garsoes.”

Dit is hier wat ons vanoggend die storie weer optel. Ek lees vir ons die hele 2de hoofstuk van die verhaal voor. Soos dit nodig raak, sal ek weer hier en daar die verhaal onderbreek om die konteks te belig of om julle aandag op iets te vestig.

Om mee te begin kan jy eenvoudig daarop let dat daar nog telkens na Rut verwys word as ‘die Moabiet. Soos ek verlede Sondag genoem het, was daar ’n verskriklike stigma wat aan Moabiete gekoppel was. Hulle is as heidene en vyande beskou en huwelike tussen Israelitiese mans en Moabitiese vrouens is in die sterkste terme moontlik afgewys as onwettig en onaanvaarbaar in die oë van God.

Rut se Moabitiese afkoms beteken dus dat sy diskriminasiekan verwag – en die kanse is groot dat Naomi wat met ’n Moabitiese skoondogterna haar tuisdorp terugkeer ook onder die stigma gaan ly.

Skriflesing: Rut 2:1-23

Naomi het aan haar man se kant ’n familielid gehad, ’n vermoënde man uit die geslag van Elimeleg met die naam Boas.

Dis ‘n belangrike brokkie inligting. As ’n weduwee is Naomi afhanklikvan een van haar man se familielede om as ’n losser op te tree, sodat sy diegrond waarop sy, deur haar huwelik aan Elimeleg, geregtig is, kan erf. Hoeweldaar bepaalde wette was wat op hierdie manier vir haar as ’n weduweevoorsiening sou maak, kan sy nie seker wees dat sy na so veel jare in Moab ’n lossersal vind wat bereid is (en vir wie dit finansieel haalbaar sou wees) om hierdieverantwoordelik op te neem nie. Die verwysing na Boas as ’n familielid van haargewese man – en boonop nog ’n vermoënde man – is dus ’n teken van hoop, maardis nog nie ’n versekerde uitkoms nie. Ek lees verder.

Rut, die Moabiet, het vir Naomi gesê: “Kan ek maar na die lande toe gaan en by die gerwe, agter iemand wat my goedgesind sal wees, gaan are optel?” “Gaan maar, my dogter,” het Naomi haar geantwoord.

Rut maak hier staat op wette wat ingestel is juis om sekerte maak dat mense wat weerloos en sonder heenkome is altyd in Israel ’n plek van beskerming kan vind

Sien Lev. 23:9-22 : “Wanneer julle die graanoes op julle landeinsamel, mag jy nie die kant van jou land skoon af oes nie, en jou oesreste magjy nie optel nie. Vir die weerloses en vreemdelinge moet jy dit agterlaat. Ekis die HERE jou God.” en Deut. 16:9-11: “Jy moet bly wees vir die HERE jou God – jy,jou seuns en dogters, jou slawe en slavinne, die Leviete in jou dorpe, dievreemdelinge en die vaderloses en weduwees by jou – op die plek wat die HEREjou God sal kies om sy Naam daar te vestig. Jy moet onthou dat jy ’n slaaf wasin Egipte. Kom dan hierdie vaste voorskrifte nougeset na.”

Sy het toe geloop en gaan are optel in die lande agter die snyers. En soos die toeval dit wou hê, het dié deel van die land aan Boas, uit die geslag van Elimeleg, behoort.

Boas het self van Betlehem af daar aangekom. “Die HERE is met julle!” groet hy die snyers. “Die HERE seën u,” antwoord hulle hom. Boas vra toe vir sy werker wat toesig hou oor die snyers: “Aan wie behoort hierdie jong vrou?” Die werker wat toesig hou oor die snyers antwoord hom: “Sy is ’n jong vrou uit Moab wat saam met Naomi uit die gebied van Moab teruggekom het. Sy het gevra, ‘Kan ek maar are optel en bymekaarmaak by die hopies agter die snyers?’ Sy het gekom en is van môre af tot nou toe op haar voete; hier het sy nog maar min gerus!”

Boas sê toe vir Rut: “Luister, my dogter, jy hoef nie in ’n ander land te gaan are optel nie. Moet selfs nie eers hiervandaan weggaan nie. Bly by my vrouewerkers, kyk in watter lande hulle oes en volg hulle. Ek het my werkers uitdruklik beveel om jou glad nie lastig te val nie. As jy dors is, moet jy na die kruike gaan en drink van wat die werkers daar skep.”

Rut kniel toe, buig vooroor met haar gesig teen die grond en vra vir hom: “Waarom is u so goed vir my? U gee vir my om en dit terwyl ek ’n buitelander is?”

Boas antwoord haar: “Ek is goed ingelig oor alles wat jy vir jou skoonma gedoen het ná die dood van jou man: dat jy jou pa, jou ma en jou geboorteland verlaat het en dat jy na ’n volk gekom het wat jy nie voorheen geken het nie. Mag jy vir alles wat jy gedoen het, ruim vergoed word deur die HERE, die God van Israel onder wie se vleuels jy kom skuil het.”

U is baie goed vir my, Meneer,” antwoord sy, “u het my immers jammer gekry; ja, u het mooi gepraat met my, u diensmeisie, en dit terwyl ek nie eers een van u slavinne is nie!”

Teen etenstyd sê Boas vir haar: “Kom hier, kom eet van die brood. Doop jou stukkie in die asyn.” Sy het langs die snyers gaan sit en hy het vir haar gebraaide koring aangebied. Sy het geëet totdat sy versadig was en selfs nog daarvan oorgehou.

Toe sy opstaan om weer te gaan are optel, het Boas sy werkers opdrag gegee en gesê: “Sy mag ook tussen die hopies optel. Julle verneder haar nie. Julle moet selfs vir haar are uit die bondels uittrek en dit laat lê sodat sy dit kan optel. Julle skel haar nie uit nie.”

Rut het tot die aand are opgetel in die land. Sy het uitgeslaan wat sy opgetel het: Dit was omtrent ’n efa [22 liter / 13.2 kilogram] gars. Sy het dit gedra, en toe sy in die dorp kom, sien haar skoonma wat sy opgetel het. Daarop haal Rut ook van die kos uit wat sy oorgehou het nadat sy genoeg geëet het en gee dit vir haar.

Haar skoonma vra haar toe: “Waar het jy vandag are opgetel en by wie het jy gewerk? Mag die een wat jou bevoordeel het, geseënd wees!” Sy vertel toe vir haar skoonma by wie sy gewerk het: “Die man by wie ek vandag gewerk het, se naam is Boas.” Naomi het vir haar skoondogter gesê: “Mag hy geseën word deur die HERE wat nie nagelaat het om sy verbondstrou aan die lewendes en die dooies te bewys nie.” Naomi het ook vir haar gesê: “Die man is verwant aan ons: Hy is een van ons lossers.” Rut, die Moabiet, sê toe: “Hy het ook vir my gesê, ‘Jy moet by mý werkers bly totdat hulle met my hele oes klaar is.’” Daarop sê Naomi vir Rut, haar skoondogter: “My dogter, dis goed dat jy saam met sy vrouewerkers uitgaan sodat mans jou nie op ’n ander land molesteer nie.”

Rut het Boas se vrouewerkers gevolg en are opgetel totdat die garsoes en die koringoes verby was. Sy het in dié tyd by haar skoonma gebly.

Boodskap

Verlede week, toe ons die eerste hoofstuk van die verhaal gelees het, het ek beklemtoon hoedat troue liefde en verbondstrou tussen mense ook ’n gawe is in situasies waarin ons hulpeloos is; Hoewel Rut vir haar skoonmoeder geen hulp kon aanbied nie, geen uitkoms kon gee nie, het dit haar nie verhoed om aan haar getrou te bly en om haar in haar verdriet by te staan nie.

Vanoggend val die klem weer anders. Soms is daar wel iets wat ons kan doen om te help, soms beteken hesed, dis nou God se troue liefde, dat ons ’n verantwoordelikheid het om te doen wat ons kan om mense in hulle lyding en nood by te staan; om te getuig en te stry teen vorme van onreg.

Ons word in hierdie tweede hoofstuk in Rut se leefwêreld ingenooi. Die eerste hoofstuk dek gebeure wat oor die loop van meer as ’n dekade afspeel; die hele tweede hoofstuk laat ons kennis maak met ’n enkele dag in die lewe van Rut, die Moabiet, ’n weerlose weduwee in ’n vreemde land.

Elke keer wat haar naam genoem word, word ons daaraan herinner dat sy ’n Moabiet is. Sy is absoluut oorgelewer aan die goedgesindheid van ander. Vind sy ’n plek om are op te tel, is ons daarvan bewus dat sy net so maklik afgewys kon word. Word sy vriendelik behandel, word ons herinner dat sy net so maklik verneder en uitgeskel kon word. Word sy beskerm, word ons herinner dat sy net so maklik verkrag kon word.

Ek kon nie help, soos ek in een dag van Rut se lewe ingenooi is, om ook aan die duisende, selfs miljoene, vrouens in ons land te dink vir wie ’n enkele werksdag dieselfde bedreigings inhou nie. Daar is duisende vlugtelinge in ons land wat daagliks dieselfde uitdagings moet verduur, net om die minste te verdien, net wat nodig is om te oorleef.

Maar weens ons geskiedenis van trekarbeid en tuislande, van lokasies en bantu-opvoeding, van grootskaalse korrupsie en ’n sukkelende ekonomie, hoef ’n mens nie eers ’n vlugteling te wees om soortgelyke bedreigings van dag tot dag in die gesig te staar nie.

Staan byvoorbeeld voor dagbreek in Khayalitsha op om met publieke vervoer na ’n char-job in een van Kaapstad se voorstede te reis en jy weet nie of jy op pad daarheen of op pad terug in die donker deur gewelddadige mans lastig geval sal word nie, of die treine en busse jou in die steek sal laat nie, of jy deur jou werkgewer verneder gaan word nie, of jou werkgewer skielik gaan verhuis en jy alle werksekerheid gaan verloor nie.

So veel hang af van die goedgesindheid van hulle wat mag eninvloed het – om byvoorbeeld mense in diens te neem.

***

Soos ek vroeër genoem het was daar in Rut se tyd wettewat voorsiening gemaak het vir die weerloses, vir die weeskinders en weduwees,vir die vlugtelinge en buitelanders. Maar hierdie gedeelte wys vir ons hoe diewet nog altyd vervul moet word en dat dit afhang van die goedgesindheid vanhulle wat mag en invloed het.

Ook in ons eie konteks is dit die realiteit miljoene mense wat op die broodlyn leef. Ons het een van die mees progressiewe grondwette in die wêreld, met al hoe strenger arbeidswette, soos bv. die minimum loon wet wat in Junie hierdie jaar ingestem is. En tog hang die vervulling van hierdie wette af van goedgesinde mense wat nie net die letter nie, maar ook die Gees van die wet nakom.

Wat is dan nie verskil tussen wat wettig is en wat regverdig is? Ek dink die boek Rut se antwoord hierop is dat die verskil hesed is. Wanneer Rut vir Boas vra hoekom hy aan haar, ‘die Moabiet’ goedgesind is, is sy antwoord dat hy weet hoedat sy trou aan haar skoonmoeder betoon het. Haar troue liefde aan ’n weerlose vreemdeling het hom inspireer om aan haar troue liefde en goedheid te betoon deur sy verantwoordelikheid na te kom.

Hierdie gedeelte gaan met ander woorde oor die verhouding tussen God se wet en God se troue liefde.

  • Aan die een hand wys die gedeelte vir ons hoe die wet eersvervul word wanneer dit in die lig van God se hesed, God se verbondstrou aan die slawevolk, Israel gesien word.

Die wet bied vir Rut en Naomi geen sekuriteit of verligting totdat iemand nie getrou bly aan hulle as geliefdes van God nie; voordat iemand hulle nie herken as mense wat onder die vleuels van die HERE kom skuil het nie, die God wat vir Israel uit slawerny bevry het. Eers as iemand goedgesind is teenoor hulle en hulle verantwoordelikheid teenoor hulle nakom, word die wet God se gawe.

Vanuit ’n ander hoek gesien, word ons ook hier herinner dat hesed, troue liefde of verbondstrou, niegelyk is aan ’n warm gloed in ’n mens se hart is nie. Liefde is meer as ’ngevoel. Hesed het ook goeie wetgewingen regverdige instellings nodig om konkreet gestalte te vind in die wêreld. Liefdevir die weerlose is net eg as dit beteken dat hulle wat weerloos is, versorgword, as hulle wat honger het, gevoed word, as hulle wat uitgesluit is, deelword van ’n gemeenskap. Meer nog – vir geregtigheid om soos golwe aan te rol isdit noodsaaklik om ook ’n regering, ’n ekonomie en ’n regstelsel te he watmense uit hulle weerloosheid uitlig en vir hulle sekuriteit bied.

***

Baie van ons is mense wat die voorreg en verantwoordelikheid geniet om mense te kan aanstel – hetsy in ons beroepsleweof in ons persoonlike lewens by die huis. Ek sluit myself hierby in.

Daarom was ek hierdie week aangespreek deur die optrede vanBoas teenoor Rut, die Moabiet. Geïnspireer deur Rut se trou, word hy vir ons ’nvoorbeeld van ’n vermoënde persoon wat dit regkry om die wet in die lig van Godse oorvloedige liefde en trou te interpreteer. Andersom, hy vertaal God setroue liefde deur aan die wet gehoorsaam te bly en dit tot vervulling te bring.As ’n mens kyk na Boas se optrede teenoor Rut, merkons op dat hy nie net die minimum vereistes van die wet nakom nie. Hy sien niedie wet en vra vir homself hoe hy met die minste moontlik darem binne diebepalings van die wet kan bly nie.

Nee, by hom is dit andersom: Hy sien vir Rut, nie die Moabiet nie, maar ’n medemens geskape in die beeld van God, en vra homself dan af hoe hy die wet kan gebruik om vir haar die beste sorg moontlik te gee. Daarom, as hy haar vir die eerste keer aanspreek, is dit om haar waardigheid, en daarom ook sy verantwoordelikheid teenoor haar, te herken: “My dogter,” sê hy vir haar.

Dit is die eerste les wat ek vir myself uit Boas se optrede wil toeëien. Hy sien vir Rut raak. Daarom doen hy ook die moeite om haar storie te leer ken.

“Ek is goed ingelig oor alles wat jy vir jou skoonma gedoen het ná die dood van jou man” sê Boas vir haar, “…dat jy jou pa, jou ma en jou geboorteland verlaat het en dat jy na ’n volk gekom het wat jy nie voorheen geken het nie.”

Hy doen moeite om te verstaan wat haar behoeftes is. Hy is sensitief vir die weerlose situasie waarin sy haar bevind.

En dan begin hy om haar behoeftes een vir een aan te spreek: Indien Rut die volgende dag weer are wou optel, sou sy dalk op ’n ander stuk land geëindig het, sy sou weer deur die angswekkende proses moes gaan om te vra: ‘mag ek op hierdie stuk grond are optel?’ Weer sou sy afhanklik wees van die goedgesindheid van die voorman; weer sou sy die risiko van verwerping geloop het, of erger van mishandeling of molestering.

Boas weet dit en daarom bied hy aan dat sy vir die hele duur van die garsoes op sy lande, saam met sy werkers, kan werskaf.

Sy gaan dors word – kom drink uit ons waterkruike.

Sy gaan honger word – kom eet saam met ons.

Sy gaan dalk verneder word – ek het my werkers beveel om jou nie lastig te val nie

Sy gaan eensaam voel – kom sit hier by ons, kom eet saam met ons brood. Kom! …druk jou stukkie brood hier in die asyn.

Sy het ’n skoonmoeder vir wie sy by die huis moet sorg – hiér neem van die kos wat oorgebly het huis toe, sodat jou skoonma ook daarvan kan eet.

So maak Boas seker dat daar aan al Rut se basiese behoeftesvoorsien word. Dink aan Maslow se piramiede: Eers die fisiese (voedsel en water); dan sekuriteit enveiligheid; dan liefde en aanvaarding (vriendskap).

Maar Boas gaan vêrder as om net vir haar oorlewing te sorg: ook die vierde vlak van Maslow se hiërargie: hy betoon respek aan haar. Sy is angstig – hy praat mooi, sag met haar, verseker haar dat sy veilig is. Hy prys haar vir die manier waarop sy haar skoonma ondersteun.

Boas gaan nog vêrder: Maslow se vyfde vlak: Sy het ookbeweegruimte nodig, speelruimte – sy het agentskap nodig, sy moet vir haarskoonma kan sorg en met oorgawe kan lewe in Bethlehem. Hy laat haar toe om veel meer van die are op te tel as wat die wet voorvoorsiening maak. Nie net die minimum nie, maar genoeg om van te lewe. 13.2 kilogram gars in ’n dag is meer as wat sy en Naomi nodig het om te oorleef. Hulle sal dit by die mark kan verkoop, hulle sal ’n wins kan maak, hulle salkan spaar en voorsiening maak vir die winter. Skielik het sy beweegruimte.

Slot

Soms moet ons liefhê wanneer ons hulpeloos is.

Soms word ons geroep om lief te hê waar ons wel ’n verskil kan maak.

Ek wil vanoggend my boodskap afsluit met iets baie prakties en konkreet. Dit is nie die enigste toepassing van hierdie teksgedeelte nie, maar ek deel met julle hoe die gedeelte my aangespreek en gekonfronteer het.

Baie van ons het die voorreg en verantwoordelikheid om huishulpe en tuiniers aan te stel. Ek ook. Wat het ons as ruglyn om te besluit hoeveel om iemand vir hulle dienste te betaal? Die minimum look wet… wat vriende of bure vir iemand betaal… wat beskou word as markverwant… wat ons dink ons kan bekostig…

In die lig van Boas se optrede teenoor Rut, lyk dit vir my onvoldoende. Hy begin nie met wat wettig is nie, hy begin nie met wat op aangrensende plase gebeur nie… Hy begin deur vir Rut raak te sien, in haar weerloosheid, maar net so belangrik as iemand wat in die vleuels van die God van Israel skuiling kom soek het.

Dan begin hy met haar behoeftes – nie net om te oorleef nie, maar wat sy nodig het om te leef.

Hier word dit konkreet: inplaas van ’n minimum wage, of ’n market wage, moet ek in gesprek tree met my werknemer en saam met hom of haar bepaal wat is ’n living wage.

Wat sal vir my werknemer van al sy of haar fisiese, sekuriteit,sosiale behoeftes voorsien. Meer nog, wat sou kon bydrae tot sy of haarwaardigheid. Meer nog, wat sal vir hom/haar beweegruimte gee sodat hulle asgesin inisiatiewe kan neem om te verseker dat hulle kinders ’n beter kans hetom te floreer?

***

In die lig van die bogenoemde deel ek graag ’n instrument wat ek dink ons kan help om ’n gesprek te inisieer oor hierdie sensitiewe, maar uiters belangrike saak.

www.living-wage.co.za

Dit is ’n webblad wat juis ’n gesprek wil help oopmaak oor die spesifieke omstandighede en behoeftes vanhuishulpe in die Suid-Afrikaanse konteks. Buiten stories van drie vrouens watas huishulpe in die Kaap-omgewing werk en woon, sluit die webblad ook ’n “wage-calculator”in waarmee ’n mens kan toets hoe naby ’n persoon se huidige loon aan diedoelwit van ’n “living wage” kom. Deel asseblief jou belewenis van die webbladmet Helgard ([email protected]).

Creative Commons Licence

Kopiereg: Hierdie werk deur Helgard Pretorius word gelisensieer onder ‘n “Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 2.5 South Africa License”.