Lukas 4:1-13

10 Maart 2019

Eerste Sondag van Lydenstyd
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

[Weens ‘n tegniese fout is daar ongelukkig nie hierdie week ‘n opname van die preek beskikbaar nie.]

Verlede week, op die Sondag van die Verheerliking, is ons daaraan herinner dat daar ’n intieme verbintenis is tussen ons geestelike belewenisse op die bergpiek en die plekke waarheen ons, daagliks, tussen Sondae, in die vlaktes, geroep word om Jesus se volgelinge te wees.

Afgelope Woensdagaand was ons weer hier, op Aswoensdag. Soos ons mekaar se voorkoppe met die teken van as en olyfolie gemerk het, het ons mekaar op die naam genoem en mekaar herinner:

“As is jy en tot as sal jy terugkeer, maar in Christus behoort jy vir ewig en altyd aan God.”

Ek is ’n geliefde kind van God én ek sterf. Dat ek geliefd is verhoed nie dat ek verganklik is nie; dat ek sterflik is ontken nie dat ek geliefd is nie.

Aan die hart van die twee geleenthede – verlede Sondag en afgelope Woensdag – vind ons ’n geheimenis, ’n paradoks:

Dat soos ons ons eie kwesbaarheid, gebrokenheid en sterflikheid omhels, ons die ervaring het dat ons in God se oorvloedige liefde en genade omhels word; soos ons die ellende van ons wêreld onder in die vlaktes raaksien en daarop reageer, word ons deur ’n barmhartigheid en deernisvolle God gesien en gehoor en omhels.

Die bergpiek en vlakte is aan mekaar verbind – dit is deel van dieselfde storie, dit is deel van dieselfde landskap.

***

Ons vind ’n soortgelyke beweging in vanoggend se teksgedeelte, op hierdie eerste Sondag van lydenstyd.

By sy doop in die Jordaanrivier ontdek Jesus wie hy ten diepste is: die Gees daal op hom neer en hy hoor die stem van God: “Jy is my geliefde Seun. Oor jou verheug Ek my.”

Nou is hy in die woestyn in gelei; om daar met sy identiteit te worstel, om daar getoets en versoek te word.

Die beweging van die doopwaters na die woestyn toe is ’n beweging van die plek waar ons weet wie ons is na die plek waar ons met ons identiteit worstel; van die plek van bevestiging na die plek van versoeking, van die plek van vertroue na die plek van twyfel.

Twyfel is dus nie die teenoorgestelde van geloof nie; dit is ’n deel van die geloofslewe, dit is wat ons geloof suiwer; wat dat aan die beweeg hou; wat dit laat groei – twyfel is wat verhoed dat ons ware vertroue in God inruil vir ons eie skynbare sekerhede wat ons dan met alle mag en mening wil verdedig.

***

Veertig dae het Jesus in die woestyn deurgebring. Dit herinner ons natuurlik aan die Israeliete wat, na hulle bevryding deur die Rooisee veertig jaar in die woestyn moes deurbring onderweg na die beloofde land.

Veertig jaar om die betekenis van hulle Rooisee ervaring te ontdek; veertig jaar om hierdie nuwe identiteit as vrymense wat aan God behoort vir hulleself toe te eien en hulle vorige lewe as slawe wat aan Farao behoort af te leer.

So het Jesus se veertig dae in die woestyn ook als te make met sy ervaring in die Jordaan rivier. Hy het die woestyn nodig gehad om die betekenis van sy doop, as geliefde kind van God, te ontdek.

Let op dat dit nie die duiwel was wat hom woestyn neem nie, maar dieselfde Gees waardeur hy so pas in liefde en vreugde gedoop is.

Wat beteken dit dat dit die Gees was wat vir Jesus die woestyn ingelei het?

Aan die een hand, bevestig dit dat die woestyn nie ’n plek is wat iemand sommer vir hulleself kies nie. Die woestyn is ’n harde plek. Daar is ’n kans dit jy dit nie aan die ander kant sal uitmaak nie.

Die woestyn is eerder iets wat met ’n mens gebeur. Meesal beval dit ons eenvoudig; en dit kan verskillende vorme aanneem, soos ’n hospitaal se wagkamer, ’n moeilike of gebroke verhouding, ’n kind wat sukkel, ’n teleurstelling by die werk, ’n skielike dood, ’n verlammende ’n paniek-aanval…

Vir watter rede ook al word alles wat jy gedink het belangrik is gestroop. Die woestyn is ’n gestroopte landskap, waarin die gewone afleidings van my lewe verdwyn en ek skielik met myself en met die naakte waarheid gekonfronteer word.

Wanneer dit gebeur het ons niks minder as die krag van die Gees nodig om ons te neem na waar ons reeds is, maar dalk nog nie gereed is om te aanvaar nie.

Dan is die Gees daai krag wat vir my sê, “hoewel dit nie is wat jy vir jouself gekies het nie, al sou jy dit eerder vermy, jy is nou hier, kies om te bly vir die veertig dae, skenk aandag, wees waaksaam, bid.”

***

Dalk is dit die betekenis van die 40 jaar wat die Israeliete in die woestyn moes deurbring en die 40 dae wat Jesus daar moes spandeer.

In die Joodse tradisie is die getal 40 ’n baie belangrike simbool. Sommige mense glo dat die simbool sy oorsprong gevind het in die feit dat ’n swangerskap tipies 40 weke duur.

Soos ek verstaan (en ek praat nie uit ervaring nie) kan swangerskap ’n ongemaklike, pynvolle, nare proses wees. En tog is daar niks wat meer vernuwend, meer skeppend, meer lewe-gewend is as die geboorte van ’n kindjie nie.

Die woestyn hoef nie ’n verwoestende belewenis te wees nie; dit kan ook lewegewend en skeppend en helend wees.

So is die Israeliete uitgenooi om hulle 40 jaar in die woestyn, nie as ’n vloek nie, maar as ’n gawe te sien; as tyd wat hulle in God se baarmoeder moes spandeer om as ’n volk nuut gebore te word.

Ons word ons ook uitgenooi om met ’n ander ingesteldheid te kyk na ons woestyn-ervarings. Dit mag dalk nie so lyk nie, maar die woestyn is deurdrenk van God se teenwoordigheid.

Daarom is dit soms – soos in Jesus se geval – juis die Gees wat ons die woestyn inlei, nie omdat God ons daar wil laat val nie, of omdat God vir ons lyding toewens nie, maar juis omdat ons die woestyn nodig het om tot nuwe lewe gebore te word. In die krag van die Gees kan selfs die woestyn-gebiede van ons lewens ruimtes van verlossing en nuwe lewe word.

***

Om te verstaan hoe dit die geval kan wees, kan ons kortliks nadink oor die versoekings wat Jesus in die woestyn beleef het.

Eers, kortliks iets oor die een wat die versoekings aan Jesus rig: ‘die duiwel’. Dit is duidelik dat Lukas op ’n meesterlike wyse hier gebruik gemaak het van personifikasie as ’n literêre tegniek – en dit is baie effektief!

Want is dit baie naby aan my en jou belewenis, dat ons – veral in die gestroopte plekke van ons lewens – soms die ervaring het van ’n tweegesprek wat in jou gedagtes en in jou hart afspeel nie; amper asof daar twee of meer stemme is wat kompeteer vir jou aandag, vir jou lojaliteit, vir jou gehoorsaamheid.

Ons hoef dus nie die bestaan van die duiwel te verdedig voordat ons van hierdie gedeelte kan sin maak nie. Dit sal wees om helemaal die punt te mis.

Terug na die versoekings self:

Ons sou kon sê dat die eerste versoeking (kan jy hierdie klippe in brood verander) te make het met Jesus se honger; die tweede (aanbid my en al hierdie mag en majesteit kan joune wees) sou ons kon sê het te make met Jesus se ego; die derde (spring van hierdie hoe plek af; God sal jou sekerlik beskerm…) het te make met Jesus se kwesbaarheid.

Maar wat is die versoeking agter hierdie versoekings?

Dit is interessant dat twee van die versoekings (die eerste en die laaste) begin deur die duiwel wat vir Jesus sê: “As jy die seun van God is…”

Dit gaan dus oor sy identiteit. Jesus is hier besig om te worstel met die betekenis van sy doop, met wat dit beteken om ’n mens te wees wat deur God geliefd is en in wie God groot vreugde vind.

Gaan hy getrou bly aan sy identiteit in God, of gaan hy toelaat dat sy identiteit deur iets of iemand anders bepaal word? Gaan hy getrou bly aan sy ware self, of gaan hy homself verloën ter wille van versadiging, ter wille van mag en aansien, ter wille van sekuriteit? Gaan hy getrou bly aan die volheid van sy menslikheid, met beperkinge en die kwesbaarheid wat ’n menslike lewe behels, of gaan Goddelike krag gebruik om sy menslikheid te ontsnap.

***

Is dit nie ’n baie akkurate weergawe van hoe ons, deur die loop van ons lewens, versoek word om uiteindelik ons ware self en ons menslikheid te verloën nie?

Ons word honger… ons begeer… ons verlang…

Ons smag na aanvaarding… ons wil graag gesien en erken word… ons wil graag aansien geniet… invloed hê… die wêreld verander…

Ons voel kwesbaar… uitgelewer… verganklik… ons het ’n begeerte aan sekuriteit en beskerming… ons wil van die risiko’s van die lewe gespaar word…

Dit is eg-menslike ervarings waaraan ons daagliks blootgestel word. Die versoeking agter die versoekings is dat ons God se liefde begin beskou as ’n manier om hierdie menslikheid te ontsnap, eerder as die krag waarmee ons ons menslikheid kan omhels.

Soos ons Woensdagaand terselfdertyd ons identiteit as geliefdes van God én ons verganklike en kwesbare menslikheid moes aanvaar, moes Jesus ook leer wat dit beteken om kosbaar én kwesbaar te wees; om geliefd én honger te wees; dat God se liefde en sorg binne-in menslikheid kan tuiskom.

“If those forty days in the wilderness was a time of self-creation, a time for Jesus to decide who he was and how he would live out his calling, then here is what he chose: emptiness over fullness.  Obscurity over honor.  Vulnerability over rescue.  At every instance when Jesus could have reached for the magical, the glorious, and the safe, he reached instead for the mundane, the invisible, and the risky.”

Dalk is dit die uitnodiging wat God in hierdie lydenstyd aan ons rig:

om gevul met die Heilige Gees,
wat sonder ophou in ons oor fluister,
“Ek het jou lief; Ek vind groot vreugde in jou,”
toe te laat dat Jesus ons in die woestyn inlei,
waar ons nakend,
gestroop van afleidings
en maskers
en die rolle wat ons verwag word om te speel,
bestekopname kan doen van hoe getrou ons aan ons ware self
en aan ons menslikheid
voor God is.

En hoewel dit ’n uitnodiging is wat gevul is met risiko en worsteling en onsekerheid, is God se belofte dat dit juis die broei-plek is van nuwe lewe en heling.

Die versoeking is altyd daar om uit te verkoop vir versadiging,
vir aanvaarding en aansien en invloed,
vir sekuriteit en beskerming,
maar wat help dit jy wen die wêreld en jy verloor jouself?

Lukas 9:28-43

3 Maart 2019

Sondag van die Verheerliking
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

[Weens ‘n tegniese fout is daar ongelukkig nie hierdie week ‘n opname van die preek beskikbaar nie.]

Op hierdie Sondag vier ons wat bekend staan as die Sondag van die verheerliking. In Engels, the feast of transfiguration.

Desmond Tutu vertel graag die verhaal van ’n lewensveranderende belewenis wat hy eenmaal gehad het gedurende hierdie einste fees.

Dit was in die vroeë 1970’s – amper 50 jaar gelede. Dit was donker tye in ons land, sê Tutu. Hy sê dit was tye waarin jy in God sê oor wou fluister: “God, we know You are in charge, but can’t You make it a little more obvious?”

Op dié dag, so veel jare gelede, was hy en ander kerkleiers besig om voor te berei vir ’n moeilike gesprek met die eerste minister. Hulle het ontmoet by ’n teologiese skool wat weens apartheids beleide moes toemaak. Gedurende een van die besprekings het Tutu weggeglip na die tuintjie om daar vir ’n rukkie stil te raak.

Daar, in die tuin, het hy ’n massiewe hout kruis gesien met spykers wat daaruit uitsteek; bo-op was ’n doringkroon.

Hy beskryf die toneel soos volg: “Dit was die einde van ’n lang, droë somer.  Die gras was vaal en droog en niemand sou geglo het dat dieselfde tuintjie binne ’n paar weke welig en groen en mooi sou wees nie. It would be transfigured. Dit sou verheerlik word.”

Hy gaan vêrder:

“As I sat quietly in the garden I realized the power of transfiguration, of God’s transformation in our world. The principle of transfiguration is at work when something so unlikely as the brown grass that covers our veld in winter becomes bright green again. Or when the tree with gnarled leafless branches bursts forth with the sap flowing so that the birds sit chirping in the leafy branches. When winter gives way to spring and nature seems to experience its own resurrection. The whole of creation, nature, waits expectantly for its transfiguration, when it will not be just dry inert matter but will be translucent with divine glory.”

Volgens Tutu, was daardie epifanie in die tuintjie ’n tiepe ommekeer in sy lewe – ’n bekeringsoomblik. Dit was ’n bekering wat dit vir hom moontlik gemaak het om die gruwels van die politieke situasie waarin hy homself keer na keer bevind het met nuwe oë te aanskou.

“Since then,” sê hy, “I have witnessed time an again the improbable redemptions that are possible in our world.”

Die epifanie, die visioen was maar vir ’n oomblik; maar sy visie dra nou nog vrug. Daardie oomblik was iets waarheen hy deur al die jare se diens en protes en baklei keer op keer na toe kon terugkeer as ’n bron van krag en bemoediging.

***

Hoe nodig het ons nie ook vandag so ’n visie, so ’n epifanie, so ’n ommekeer nodig nie?

Want – sonder om onsself uit te sonder, of om dramaties te wees: ons lewe ook in donker tye – tye waarin dit nie aldag duidelik of vanselfsprekend is dat God in beheer is nie.

Ek gaan oor die lang klaaglied wat ek nou kon voordra skip. Julle ken elkeen die laste wat julle dra. Wat julle naastes dra. Wat die armes die swaarste dra. Julle lees almal die koerante.

Die vraag is: waar bevind ons onsself in verhouding tot die skadu’s van die wêreld waarin ons leef?

Wat doen ek met die angs en die vrees? Hoeveel ruimte gee ek vir my frustrasie en woede om te bepaal hoe ek op persoonlike en politiese teleurstellings reageer? Wat doen ek as moedeloosheid begin om ’n lewenshouding of ingesteldheid te word? Wat maak ek met die versoeking om sinies te word?

Ons het ook daardie profetiese oë van Tutu nodig – oë wat die gruwels en die doodloopstrate van ons wêreld reguit in die oë kan kyk, sonder om dit te versag of verdoesel – en terselfdertyd, oë wat sien wat kan wees, wat behoort te wees, wat eendag in God se toekoms sal wees.

Ons het ook die visie nodig wat die “improbable redemptions” – die onwaarskynlike verheerliking van God se nuwe skepping in die dooie gras en die gruwelike kruis kan sien. Hoe bekom ons hierdie visie?

***

Kom ons keer met hierdie vraag in gedagte na vanoggend se teks toe oor Jesus se verheerliking.

Een manier om hierdie gedeelte te lees, is as riglyne vir die vroeë Christene – vir wie Lukas die evangelie om en by 70 jaar na Christus geskryf het – oor die rol wat hulle aanbidding en gebedslewe in hulle publieke lewens behoort te speel.

Onder andere gaan hierdie gedeelte oor die verhouding tussen ons oomblikke van afsondering op die berg, en ons daaglikse, publieke lewens onder in die vallei.

Ons sou kon sê dit gaan oor die verhouding tussen kontemplasie en aksie, tussen afsondering en solidariteit, gebed en diensbaarheid.

Dit is ’n verhouding waaraan iemand soos Tutu baie aandag geskenk het. Hy het nooit opgehou om mense daaraan te herinner dat ’n mens se geestelike lewe en ’n mens se publieke lewe nie teenstrydig hoef te wees nie, maar dat hulle mekaar moontlik maak; amper soos wat ’n mens nie kan asemhaal sonder om in én uit te asem nie.

***

Iets hiervan sien ons ook in hierdie teksgedeelte.

Ek is seker dit sou jou opgeval het, dat ons twee keer in hierdie gedeelte die stem van ’n vader hoor. Eenkeer bo-op die berg; die ander keer onder in die vallei. In albei gevalle is dit die stem van ’n vader wat ons aandag wil rig op sy seun.

Die eerste, bo-op die berg, kom uit ’n donker wolk. Dit is die stem van God; vir wie Jesus die vrymoedigheid gehad het om Abba of pappa te noem: “Dit is my Seun, die Uitverkorene. Luister na Hom.”

Die tweede stem, onder in die vallei, kom uit ’n groot skare mense wat om Jesus en sy dissipels saamgedrom het. Dit is die desperate stem van ’n vader, gevul met angs en frustrasie, wat skreeu, wat smeek: “Kyk asseblief na my seun, want hy is my enigste kind.”

“Kyk na hom! Sien hom raak!” smeek hy.

Daar is dus twee geliefde seuns in hierdie verhaal; en ek dink Lukas wil ons hier uitnooi om die verband tussen hierdie twee seuns en die twee vaders raak te sien.

Wat as, om na Jesus, God se uitverkorene, te luister beteken dat ’n mens ook die vernielde seun onder in die vallei raaksien?

Wat as ons net die stem van die Hemelse Vader kan gehoorsaam, as ons ook in die desperate ouer se noodkreet, iets van God se besorgdheid en medelye en teenwoordigheid in sy angs, kan hoor.

Nogtans, bly dit nie maklik om die twee dele van die verhaal – die heerlike glans op die bergpiek en die desperate noodkrete onder in die vallei – met mekaar te versoen nie.

Wat maak ’n mens byvoorbeeld met die skynbare afwesigheid van God onder in die vallei – waar die nege dissipels wat agtergebly het sonder sukses probeer om die kind te genees – terwyl die drie ander dissipels bo-op die berg ’n ontmoeting met die lewende God het?

Oor hierdie teenstrydighede het ek ook meer vrae as antwoorde; en die versoeking is groot om ’n teologiese verklaring daarvoor uit te dink.

Maar dan besef ’n mens: dit is die wêreld waarin ons elke dag leef; dit is die spannings waarbinne ons geroep word om na Jesus te luister en om hom te volg.

Ware godsdiens probeer om altyd binne hierdie ongemaklike spanning te leef. Dit weier om die vallei in te ruil vir die bergpiek, of die bergpiek vir die vallei.

Aan die een hand, is die versoeking altyd daar om, soos Petrus te sê: “maar dit is goed vir ons om hier te wees,” en dan tente te wil oprig sodat ’n mens jou positiewe geestelike ervarings kan uitrek of versamel.

Maar die teenoorgestelde gevaar is ook daar: dat ons onder in die vallei spartel om oplossings te bied vir al die wêreld se probleme, maar dan, sonder Jesus, sonder om uit die bron van God se oorvloedige liefde gevoed te word nie.

***

Sonder ’n spiritualiteit waarin ons die glans van God se liefdevolle blik op ons gesigte kan beleef nie, waarin ons gereeld na Jesus kan luister nie, waarin ons in gesprek kan gaan met die Wet en die Profete nie, waarin ons die heerlikheid van Jesus kan besing en vier nie, sal ons publieke lewens uitgedun raak en sal dit nie vir ons moontlik wees om in die vallei te volhard nie.

Terselfdertyd, sonder ’n aktiewe publieke lewe, waarin ons onsself blootstel aan die belange van ander, waarin ons onsself inlig en toerus oor praktiese wee wat God se heerlikheid ’n bietjie meer sigbaar maak, word ons godsdiens sentimenteel en selfs afgodsdiens.

Ons word vanoggend herinner dat geestelike ervarings en gewaarwordings nie ’n doel in sigself is nie, maar gawes waardeur God vir ons die hoop en die moed gee om in die goeie werk waarmee ons daagliks besig is te volhard, ook al lyk dit asof dit maar ’n druppel in die emmer is, of al lyk dit onwaarskynlik dat God se heerlikheid ooit alles en almal sal vul.

Soos Jesus se verheerliking op die berg, is sulke belewenisse gewoonlik beperk tot oomblikke. Tog is dit kosbare oomblikke wat nie geringgeskat moet word nie. Want dis in sulke oomblikke waarop God in ons oor terug fluister, soos wat jy in die 70’s in Tutu sê oor gefluister het: “Ek is nog in beheer, ek is by jou, kyk ek maak alles nuut, ek wil alles met my liefde en genade verheerlik, en ek wil jou gebruik om aan daardie verheerliking deel te neem.”

Hoewel ons baie meer van ons tyd onder in die vallei spandeer, is sulke oomblikke van onskatbare waarde. Dit kan die wêreld verander.

Ek sluit af met nog ’n moderne voorbeeld van hoe so ’n epifanie dit moontlik gemaak het vir iemand om in skynbare doodloopstrate, iets van God se verheerlikende glas raak te sien en met groot volharding daaraan getrou te bly.

***

In November 1962 ontvang Mandela ’n vyf-jaar tronk vonnis. 12 Julie 1964 word dit ’n lewenslange tronkstraf op Robben Eiland.

Op die nag van 8 Februarie 1965, toe hy maar 240 dae van se lewenslange tronkstraf uitgedien het, verskyn ’n engel aan hom. Die engel sê vir hom: vra vir my enige vraag wat jy wil.” Mandela vra toe vir hom: “wat het Jesus bedoel met die woorde: om die beker te drink wat ek moet drink?”

Die engel antwoord: “Dit is die beker van eensaamheid, van dors, van moedeloosheid, van walging, van nie meer verstaan nie – dis ’n beker so vol soos die oseaan.”

“En,” vra Mandela verder, “nou dat jy aan my verskyn het, sê vir my, sal ek hierdie beker kan drink?”

Toe lig die engel sy hande op in gebed en Mandela sie, vir tien sekondes lank, ’n stormagtige see, en agter die see ’n berg wat tot in die hemel toe opreik. En hy het geweet, soos hy na hierdie beeld kyk, dat dit sy lewe is wat hy sien.

“Dankie,” sê Mandela toe vir die engel, “ek verstaan nie, maar nou weet ek; dankie dat jy gekom het.”

10 sekondes se mistieke belewenis, gevolg deur 25 jaar van nie-weet nie – tien sekondes op die bergpiek, gevolg deur 25 jaar in die diepste vallei. 25 maal 365 dae later, op 8 Februarie 1990, het hy die oseaan tot op die bodem leeggedrink en kon hy sy voet neerlê op die vasteland van Afrika. Toe begin hy die berg uitklim.

As Christene, maar ook as burgers in hierdie demokratiese land, is ons elkeen geroep, om op ons eie manier deel te neem aan God se verheerliking van die wêreld.

Mag ons elkeen, iewers in die lydenstyd wat ons hierdie week ingaan, al is dit net vir tien sekondes, aangegryp word deur ’n visie van God se genesende passie vir die wêreld.

Mag ons iewers 10 sekondes se versekering ontvang dat God inderdaad in beheer is – hoe onwaarskynlik dit ook mag lyk – en dat dinge daarom anders kan wees en sal wees. En mag ons dan die geloof en die hoop en die moed hê om van die bergpiek af te gaan, ons kruis op te tel en die lam van God te volg.