Lukas 10:38-42

21 Julie 2019

Sesde Sondag na Pinkster
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

[Weens ‘n tegniese fout kan die klankopname van die preek nie hierdie week opgelaai word nie]

In vanoggend se teksgedeelte kom Jesus by ’n sekere dorpie aan en hy gaan tuis by ’n vrou met die naam Martha. Vandat Jesus daar aangekom het, sit Martha se suster, Maria, by Jesus se voete en luister na sy woorde. Intussen hou Martha haarself besig met al die praktiese take van gasvryheid: sy maak skoon, sy tref reëlings, sy maak kos, sy maak skoon.

Wie weet hoe lank dit vir Martha geneem het voordat haar geduld opgeraak het. Wie weet hoeveel potte sy baie hard moes toemaak, of hoeveel skottels sy hard in die wasbak moes ingooi, voordat sy uiteindelik uitkom na die voorkamer toe om vir Jesus te sê:

“Here, pla dit U nie dat my suster my alleen los om te bedien nie? Sê tog vir haar om my te help!”

Maar die Here antwoord haar: “Martha, Martha, jy kwel en ontstel jou oor so baie dinge, maar net een ding is noodsaaklik, en Maria het die regte keuse gemaak; dit sal nie van haar af weggeneem word nie.”

***

Ons almal ken die toneel. Almal het lekker klaar geëet, gesels nog lekker om die tafel, totdat iemand, nee, een van die vrouens aan tafel, opspring om die borde kombuis toe te neem – en skielik spring al die vrouens om die tafel ook op om te help. En die mans bly sit. En dalk is daar dan selfs een man wat sê: “ag my liefie, hoekom kwel en ontstel jy jou nou oor die skottelgoed? Ons sit en gesels mos nou lekker?”

Die moontlikheid dat hy dalk self kan help met die skottelgoed sodat sy vrou ’n bietjie langer kan deelneem aan die gesprek het nooit by hom opgekom nie. . .  ook nie die gedagte dat sy vrou die gesprek voor ete ook misgeloop het omdat sy besig was om die kos voor te berei nie.

’n Mens sou Jesus se sussende woorde aan Martha, in daardie lig kon sien. Vanuit ’n sekere hoek gelees, kan hierdie teksgedeelte, op ’n subtiele manier, bepaalde stereotipes in stand hou, oor vrouens wat nie net verwag word om sekere huishoudelike take as gasvrou te vervul, maar ook kwalik gehou word wanneer hulle hul ‘kwel en ontstel oor so baie dinge.’

***

Die eintlike betekenis van die teks sê egter net mooi die teenoorgestelde. Dit vertel vir ons die verhaal van ’n vrou wie geweier het om in ’n patriargale samelewing toe te laat dat ander mense – mans of vrouens – vir haar vertel wie sy is, waarvoor sy hier is en hoe sy moet optree.

Dit was nie ’n vrou se plek om by die Rabbi se voete te sit en soos sy dissipels deel te neem aan die geselskap van mans nie. Dit was ’n man se voorreg. Maar Maria het geweier om te aanvaar dat die kulturele norme van die dag haar diepste identiteit bepaal. Maria het daarop aangedring dat die Here vir haar die groot vrae beantwoord: wie is ek, Here? Waarom is ek hier? Vertel vir my van jou koninkryk? Sê vir my hoe U die goeie lewe sien?

Maar Martha het na die verkeerde persoon toe gegaan met haar klag. Indien sy vir haar vriende in die dorp gaan vertel het hoe Maria haar alleen gelaat het om al die bediening te doen, terwyl sy aan die mans se geselskap deelgeneem het, sou hulle stomgeslaan gewees het.

Maar Martha het nie na haar vriende toe gegaan met haar klag nie; sy het na die Here toe gegaan. En dalk was dit haar fout, dat sy gedink het dat sy die Here in haar lewe kon innooi en verwag dat dinge dieselfde sal bly. Sy wou vir Jesus in haar huis ontvang, sonder om beheer oor te gee, sonder om haar prioriteite anders te rangskik, sonder om haar geliefde agenda en skedule prys te gee.

Uh-Uh, sê Jesus, dit is nie hoe dissipelskap werk nie. Maria het die regte keuse gemaak. Dit kon nie vir haar ’n maklike keuse gewees het nie. Dit is ’n opstandige, ongewilde ding om te doen, maar sy het die risiko geneem. Moenie dit van haar af wegneem nie.

Maria het ingesien dat Jesus se teenwoordigheid ’n radikale ommekeer van haar gaan vra. Dit gaan vra dat sy haar rol in die samelewing opnuut moet oorweeg. Elke handeling, elke besluit, elke prioriteit, gaan in verhouding met hierdie nuwe verhouding, hierdie nuwe liefde heroorweeg moet word.

Want, Jesus is nie sommer enige gas nie. Hy is die gas wat eintlik die gasheer is. Hy skenk die brood wat ewige lewe gee, die lewende water, die wyn wat sy bloedsomloop van liefde in die wêreld is. Hy skenk dit vrylik vir enige iemand wat hulself beskikbaar stel om by sy voete te sit en na sy woorde te luister.

***

“Net een ding is noodsaaklik, en dit het Maria gekies toe sy by Jesus se voete gaan sit het en aandagtig na sy woorde geluister het.”

Henri Nouwen, die bekende Katolieke teoloog, is baie bekend vir sy talle boeke oor gebed en spiritualiteit. Hy het dikwels na hierdie woorde van Jesus verwys om te sê dat gebed die hart van die Christelike lewe is. Dit is die een noodsaaklike ding. Prayer is the only necessary thing. It is living with God here and now.

Sou ons daarmee die afleiding kon maak dat gebed en aanbidding belangriker is as die praktiese uitvoering van gasvryheid? Is die boodskap dat die kontemplatiewe lewe meer gewig dra as die aktiewe lewe?

Ek dink nie so nie. Of altans, ek dink dit is ’n fout om die vraag op so ’n dualistiese manier te vra. Dit is egter wat ons so graag doen. Ons breek graag die lewe op in kategorieë: Ons veronderstel maklik dat ’n mens se geloofslewe, of gebedslewe iets afgesonder is van die ‘gewone’ lewe. Ons sê maklik dat geloof iets privaat is, godsdiens het sy eie domein en moet liefs apart gehou moet word van die publieke lewe: die ‘regte’ wêreld van familie en finansies, van werk en politiek.

Niks kan egter vêrder van die waarheid wees nie.

Die storie van Martha en Maria is ’n goeie voorbeeld daarvan. Ons sien immers hier hoe Maria se keuse vir gebed, eintlik ’n politiese handeling was wat die kulturele norme en verwagtings van haar dag uitgedaag het. Dit hou direk verband met die groot vrae van die lewe: wat beteken dit om ’n mens te wees? wat beteken dit om ’n vrou te wees? wat is ’n vrou se rol in die samelewing, in die koninkryk van God? Om te bid mag soms die mees rewolusionêre ding wees om te doen.

***

Dit is ook interessant – en sekerlik nie toevallig nie – dat hierdie verhaal oor Martha en Maria net na die gelykenis van die Barmhartige Samaritaan en net voor die Onse Vader gebed voorkom. Dis amper asof Lukas deur sy plasing van hierdie verhaal, vir ons wil sê dat die aktiewe lewe (van etiek en politiek) en die kontemplatiewe lewe (van gebed en aanbidding) alles met mekaar te doen het.

Dit ook die boodskap wat ons in ander dele van die Bybel kry. Wanneer Paulus byvoorbeeld praat van die ‘geestelike lewe’ dan praat hy nie van ’n reeks ‘geestelike’ aktiwiteite wat ’n mens parallel met jou ander aktiwiteite beoefen nie. Nee, hy gee eerder vir ons ’n paar baie eenvoudige eienskappe van hoe ’n mens lyk wat in die Gees van Jesus leef:

“Liefde, vreugde, vrede, geduld, vriendelikheid, goedheid, betroubaarheid, getrouheid, sagmoedigheid, selfbeheersing.”

En tog het ek al dikwels gehoor hoe daar na iemand verwys word as “baie gelowig” of  as “’n groot Christen”; en ek het agtergekom dat mense dan iets anders bedoel as wat Paulus daarmee sou verstaan het nie. Hulle bedoel dat die persoon hulle (private) geloofsoortuigings baie openlik met ander deel en probeer om hulle te oorreed dat hulle reg is. Of as daar gesê word iemand is “baie geestelik” bedoel hulle dalk dat die persoon met kristalle in hulle broeksak rondloop of yoga doen of ’n sekere baie streng dieet volg.

Nee, sê Paulus, spiritualiteit gaan oor: vreugde, vrede, geduld, betroubaarheid, selfbeheersing, vriendelikheid – kindness. Eenvoudige menslike goedheid.

***

Dit laat my dink aan ’n onderhoud wat ek onlangs gehoor het, met die bekende Amerikaanse digter, Mary Oliver. Sy is onlangs oorlede, en die onderhoud is aan die einde van haar lewe gevoer.

In ’n stadium, vra die onderhoudvoerder vir haar: “you’ve said somewhere that you’ve become more spiritual as you’ve grown older. What do you mean when you say that? What’s the content of that?”

Waarop Oliver reageer: “I’ve become kinder, more people-oriented, more willing to grow old.”

Dis dit nie waaroor dit uiteindelik gaan nie: “Becoming kinder, môre people-oriented, more willing to grow old.” Die geestelike lewe is ’n reis waardeur ons mens word, meer menslik word.

En dit laat my weer dink aan iets wat Johan Degenaar, die ou bekende filosoof van Stellenbosch, eenkeer vir sy eerste-jaar studente gesê het: “ons roeping was altyd gewees om van mense Christene te maak. Vandag is dit dalk eerder om van Christene mense te maak.”

Spiritualiteit gaan oor vermensliking, van ons as individue, maar ook van ons samelewing.

***

As die storie van Martha en Maria dan nie die gebedslewe teenoor die aktiewe, publieke lewe wil stel nie, waaroor gaan dit dan?

Ek wonder of dit nie dalk gaan oor heelheid nie. Dat Jesus ons gebroke, opgebreekte, verdeelde lewens wil heelmaak nie. Dat ’n lewe van gebed een is, waarin ons die skeidings en afskortings van ons lewens afbreuk, sodat ons vir Jesus sonder voorwaarde kan innooi – of eerder dat Jesus ons gasheer word en ons in sy wêreld tuiskom, onsself en ander vanuit sy perspektief sien en die lewe volgens sy reëls leer speel.

Let op dat Jesus nie vir Martha kwalik geneem het vir haar gasvryheid nie. Nee, hy sê vir haar, “jy kwel en ontstel jou oor so baie dinge.” Die Engelse vertaling sê: “you are worried and distracted by many things.” Die Griekse wortel van die eerste woord, wat in Afrikaans met kwel en in Engels met worried vertaal word, beteken letterlik verwurg of strangle. En die Griekse wortel van die tweede woord, wat in Afrikaans met ontstel en in Engels met distracted vertaal word, beteken letterlik om iets wat een moet wees in twee te skeur.

Jesus vind vir Martha in ’n toestand van verskeurdheid, besig om te verwurg te word deur die baie dinge wat haar aandag verdeel. In so ’n toestand kan sy nie die Here se teenwoordigheid geniet, of die gawes wat God vir haar wil gee ontvang nie. Anders as Maria wie se gebed eenvoudig is om na Jesus te luister, is Martha se gebed om Jesus se liefde te betwyfel (“Here, gee jy nie om nie?”); Sy is op haarself ingekeer (“My suster los my om alleen te bedien”); en dan maak sy haar probleem Jesus s’n (“sê vir haar om my te help!”)

Wanneer Jesus haar dan twee keer op haar naam roep is dit amper asof hy haar uitnooi om ook te kom sit, sodat sy ook in God se teenwoordigheid kan heel word. Jesus nooi haar om ook haar diepste wese in God te vind, eerder as in haar gespartel om almal en alles tevrede te stel, maar ten koste van haar menswees.

In ’n vinnige en gejaagde wêreld waarin ’n mens daagliks met honderde klein aansprake op jou aandag en tyd en geld moet onderhandel is die gevaar dat ons kan verlore kan raak in die doen sonder dat ons dit anker in die diep plek waaruit ons diepste wese gevoed word.

Die versoeking is dan groot om bloot te probeer om op alle terreine net nie ander mense teleur te stel nie: as ek net al die eposse in my inbox kan beantwoord, as ek net al die takies op my to-do list kan af-tick, as ek net die volgende mylpaal by die werk kan bereik, sal ek ten minste voel of ek nog ’n mate van beheer het, sal ek ten minste nie die teleurstelling en verwerping van my kollegas of familie hoef te beleef nie.

Maar as ons Maria se voorbeeld wil volg, is gebed nie om vir God ’n klomp goed te sê nie, maar dood eenvoudig om te luister. Gebed is nie nog ’n ding wat met al die ander dinge in my lewe moet kompeteer nie. Dit is die een noodsaaklike ding wat my lewe saamsnoer in ’n eenheid. Dit is ’n basiese ontvanklikheid, ’n openheid, ’n beskikbaarheid om stil te word, ’n bereidwilligheid om te wag en te luister na die Een waar uit alle dinge hulle lewenskrag ontvang

Dit is egter belangrik om in te sien dat Maria se gebed iets gekos het. Sy moes ’’n ’n. En dit was ’’n baie ongewilde keuse wat onmiddellik groot weerstand gekry het.

Wat is die keuses wat jy moet maak, sodat jy ook op ’’n gereelde basis, Jesus se uitnodiging kan aanvaar om by sy voete te sit en na hom te luister?

Hoe kan jy jou skedule en agenda en prioriteite op so ’’n manier inrig dat jy die ruimte skep waarin jy stil kan raak en vir God kan vra: “sê U vir my, wie is ek regtig? waarom is ek hier? hoe wil U my vermenslik? hoe wil u my aanwend vir die vermensliking van die samelewing?

***

The invitation to a life of prayer is the invitation to live in the midst of the world without being caught in the net of wounds and needs. The word ‘prayer’ stands for a radical interruption of the vicious chain of interlocking dependencies leading to violence and war and for an entering into a totally new dwelling place. It points to a new way of speaking, a new way of breathing, a new way of knowing, yes, a whole new way of living.

It is not easy to express the radical change that prayer represents, since for many the word ‘prayer’ is associated with piety, talking to God, thinking about God, morning and evening exercises, Sunday services, grace before meals, sentences from the Bible, and many other things. All of these have something to do with prayer, but when I speak about prayer . . . I speak first of all about moving away from the dwelling place of those who hate peace into the house of God. . . Prayer is the centre of the Christian life. It is the only necessary thing (Luke 10:42). It is living with God here and now.

Henri Nouwen, Prayer and Peacemaking