Eksodus 32

15 September 2019

Veertiende Sondag na Pinkster
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

Na bevryding uit Egipte, Hebreërs word nou Israeliete, veertig jaar lange reis na die beloofde land,

Gou kom die Israeliete agter, die reis van Egipte na die beloofde land is ook ’n reis na binne, ’n reis waarin hulle harte herskep moes word. Hulle moes die Egiptiese bestaanswyses afleer en ’n leer wat dit beteken om vry-mense te wees, om aan die regverdige en getroue en genadige Here te behoort en nie aan die Farao en die Farao se ryk van onderdrukking en misbruik van mense nie. Hulle moet leer wat dit sal beteken om ’n seën vir alle volke en nasies te wees

So word die Woestyn ’n skool waarin die Here vir hulle ’n nuwe hart gee:

  • Die manna uit die hemel (dankbare afhanklikheid en mededeelsaamheid),
  • die Sabbat (neem ’n dag om te rus, sodat julle kan onthou dat julle slawe was en dat die Here julle gered het, en sodat julle julle opnuut sal beywer vir die dag dat daar nie meer slawerny sal wees nie)
  • die Torah (’n grondwet wat die nuwe verbond tussen God en sy mense verteenwoordig; leefreëls waarvolgens hulle ’n voorbeeld en ’n seën vir die nasies sal wees).

Maar, hierdie 40 jaar is nie sonder groeipyne nie. Dis nie ’n liniêre opwaartse kurwe na die beloofde land toe nie; dis eerder ’n comrades maraton met opdraandes en beserings en allerhande onvoorsiene terugslae.

Vanoggend se teksgedeelte vertel van een so ’n terugslag. Moses het die volk verseker dat hy na veertig dae op die berg na hulle toe sal terugkeer. Maar toe hy op die oggend van die veertigste dag nog nie verskyn het nie, het die volk begin voel hy sloer nou te lank.

Hulle het ongeduldig begin raak, hulle het vergeetagtig geraak, hulle het angstig en paniekbevange geraak.

Waar is die man Moses dan nou? Ons soek ’n god wat by ons is, wat ons kan sien. Aaron voel hoe die volk roer. Aaron sien hoe die volk beweeg en hy beweeg saam. Sy optrede herinner baie sterk aan een van die talle populistiese leiers wat wêreldwyd al hoe meer mag kry en aandag geniet: onkritiese aanvaarding van wat ook al die volk wil hê. Drie dinge wat populistiese leiers doen:

  • Hulle maak misbruik van mense se ongeduld en angs.
  • Maak ’n goue kalf uit die ringe wat hulle uit Egipte gebring het. Hy gebruik die dinge van Egipte, die gereedskap van slawerny en onderdrukking om ’n god te maak. Einstein: logika wat gister se probleme geskep het, kan nie môre se oplossings bied nie. Dink aan mense wat die doodstraf wil terugbring om misdaad in te perk, weermag in die townships, polisie wat by Marikana ’n optog in ’n slagveld omskep het, ’n nuwe regering wat die ou elite eenvoudig vervang het met ’n nuwe elite en wat geld wat bestem is vir armes gebruik om hulleself ryk te maak.
  • Wanneer die volk sê: dit is die god wat ons bevry het, dan korrigeer Aaron hulle nie. So raak Aaron selfs bereid om die geskiedenis te herskryf.

Aaron is baie slings: Môre vier ons fees oor YHWH? Hy verbloem die afgodsdiens in die naam van YHWH. Dit is die gevaarlikste vorm van afgodsdiens: wanneer ons afgode aanbid in die naam van die Here. Wanneer ons ons afgodsdiens selfs van onsself af wegsteek. ’n Subtiele vorm van afgodsdiens wat stadig maar seker vir God herdefinieer. Eintlik aanbid is geld, mag, blydskap, gemak, sekuriteit, godsdiens – maar as ons dit in die naam van God doen, is dit okay. En dan bid ons tot God om vir ons te gee wat ons van ons afgode verwag.

Augustinus: Afgodsdiens is om te aanbid wat gebruik moet word en om te gebruik wat aanbid moet word.

Wat is die gode waaraan ons harte kleef? Individualisme, materialisme, nasionalisme, geld, sekuriteit, geweld . . .

Wat ons moet raaksien is dat daar sekere kondisies is waarin ons veral vatbaar is om na afgode te gryp: wanneer ons ongeduldig raak, wanneer ons vergeetagtig raak, wanneer ons angstig raak of bedreig voel of nie die herkenning kry wat ons voel ons verdien nie.

Toe God sien dat die Israeliete hulle rug draai op hulle ooreenkoms en van die gegote kalf sê: “dit is die God wat ons uit Egipte bevry het,” het God woedend geraak.

Eers lyk dit of God sy volk wil onterf. “Gaan af,” sê God vir Moses, “want jou volk wat jy uit Egipte laat optrek het, het hulle wangedra.”

En dan die volgende verskriklike woorde: “Laat my dan nou met rus,” sê God vir Moses, “sodat my toorn teen hulle ontbrand en Ek hulle kan vernietig. Ek sal dan van jou ’n groot nasie maak.”

Hoe moet ons God se woede, wat selfs dreig om die Israeliete te verwoes, verstaan?

  1. As profeet word Moses in God se teleurstelling en verontwaardiging ingenooi. Ook as lesers word ons uitgenooi om deel te neem aan wat dit vir God beteken wanneer ons ons rug draai op God, en op onsself, wanneer ons minder is as wat ons kan wees. Die Hebreeuse woord wat in Afrikaans as ‘toorn’ vertaal word, is nie ’n irrasionele woedeuitbarsting nie. Die woord beteken veel eerder iets soos ‘regverdige verontwaardiging’ – dit is ’n uitdrukking van diepe verontwaardiging oor onreg en ontrou.
  2. Daarom sê iemand soos Abraham Heschel dat die uitdrukkings van God se toorn in die Bybel, nie geïgnoreer moet word nie, soos wat ons maar gewoonlik doen omdat dit ons ongemaklik laat. Wanneer God se toorn ontvlam gee vir ons ’n blik op God se patos en liefde. Dit is ’n uitdrukking van God se pathos – van God se medelye en verbondenheid met God se skepsels. God se woede is altyd maar ’n oomblik, maar sy troue liefde is vir ’n leeftyd.
  3. God is besig om vir Moses te toets: deur vir Moses te sê: moenie nou inmeng nie, ek gaan die volk vernietig, is God eintlik besig om vir Moses aan te dui tot watter mate hy kan inmeng. Niks maak jou meer bewus van jou vermoë om in te meng, as wanneer daar vir jou gesê word dat nie moet inmeng nie. God sê vir Moses om nie in te meng nie; in die hoop dat Moses dit wel sal doen.

Gaan Moses opstaan vir die volk, en namens hulle intree? Gaan Moses opstaan vir barmhartigheid, en vir genade pleit?

En om seker te maak dat Moses eg is stel God selfs vir hom ’n lokval: as jy my toelaat om die mense te verwoes, sal ek van vooraf begin met jou. Gaan Moses toelaat dat God hom omkoop, of gaan hy God se beloftes aan sy volk onthou en die volk se belange vooropstel, selfs teen sy eie hand?

Moses slaag die toets, deur vir God te korrigeer. Dit is nie ek wat die Israeliete uit Egipte laat optrek het nie, dit was U. Here, dit is U mense wat U uit Egipte bevry het. Hoekom wil U hulle verslind deur u toorn? As ons vergeet wie ons is, is ons in die moeilikheid, maar as U vergeet wie U is, dan is dit verby met ons. Aaron het die geskiedenis skeef gebuig, Moses buig dit weer reg.

Moses bied twee oorwegings/argumente: 1) Wat sal die bure dink? (die Egiptenare). 2) Het U dan vergeet van U belofte aan die voorouers? (Abraham, Isak, Jakob). God se goeie naam is op die spel, so wel as die belegging wat God gemaak het ter wille van die wêreld se redding. Die regter en koning van die wêreld, moet nie net regverdig en barmhartig wees in sy optrede nie, die nasies moet dit ook raaksien, sodat hulle sal weet dat God regeer en dat hulle ook tot bekering sal kom. Meer nog, hoe sal toekomstige generasies in die Here vertroue as God op hierdie kritiese oomblik ontrou is aan sy eie beloftes?

Uiteindelik bring Moses se worstel met God die deurslag. Die HERE onthou van sy beloftes, en besluit om op te tree soos die eer van sy Naam vereis, eerder as volgens die Israeliete se oortredings.

Moses is ’n voorbeeld van ’n ware profeet. God is nie ’n robot nie. Dit is ’n verhouding, waarin albei partye mekaar kan beïnvloed. Profete is bemiddelaars tussen God en mense.

Moses is ’n voorbeeld van wat gebed werklik is: om God se goeie dade en beloftes in herinnering te roep, om in elke omstandigheid te soek na God se troue liefde. Om te onthou wie God is en wie ons is. Om geduldig te wag op God. Om angstigheid te omskep in vertroue en hoop.

Bybel as venster en Bybel as spieël.

Moses smeek vir God se vergifnis, maar Aaron weier om skuld te erken, om verantwoordelikheid te aanvaar, tot inkeer te kom. Moses vra vir God se genade en gaan dan af om presies die teenoorgestelde te doen.

Moses en Aaron: Dit was nie ek nie. Wil nie verantwoordelikheid neem nie.

Moses: wie is aan God se kant? Leviete. Gaan en moor. En hulle vermoor 3000 mense.

Hoe maak ons as dit voel of Jesus sloer?

Hoe maak ons onder in die vallei? Raak ons ongeduldig, vergeetagtig, angstig?