Johannes 18:33-38

25 November 2018 – Fees van Christus die Koning
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

Wat is waarheid?

Glo ons nog in waarheid?

Al hoe meer mense praat van ons tyd as ’n ‘post-truth’ era – ’n era waarin die waarheid nie meer vatplek het by mense nie, waarin feite sonder gevolge ontken kan word, waarin mense sukkel om betroubare nuusbronne te vind (mens weet nie altyd meer wanneer is dit news en wanneer is dit fake-news nie). Soos ons amper elke week in die nuus sien, kan korrupte politiese en besigheids-leiers met moord wegkom deur eenvoudig stories te spin of gewoon blatante leuens te vertel.

Ons samelewing is in ’n krisis. Dit is nie meer vanselfsprekend dat mense in die waarheid vertrou nie. Ons weet nie wie om te glo nie. Ons luister met groot wantroue na mekaar. Die getuienis van slagoffers en armes val op dowe ore, terwyl die invloedrykes se verhale wyd en Suid verkondig word.

Ook waar die publieke en persoonlike mekaar kruis: bedrieg ons selfs onsself, weerhou ons ongeleë of pynvolle waarhede van onsself. Ons is verwar, selfs oor ons eie diepste waarheid. Ons twyfel, selfs in ons eie diepste oortuigings.

En tog leef ons in ’n tyd waarin dit al hoe belangriker raak dat daar mense is wat bereid is om die waarheid te praat – mense wat die moed het om voor mag en teen mag onheil te ontmasker, mense wat die persoonlike en politiese risiko’s loop om leuens te ontbloot, mense wat soek na die waarheid, al beteken dit dat hulle hul eie skuld moet erken; mense wat in diens staan van die waarheid, wat van die waarheid te getuig – al is dit ook ’n kostelike getuienis.

***

In die gedeelte waarby ons vanoggend stilstaan, waarin Jesus deur die Romeinse en Joodse leiers verhoor word, word hierdie temas op ’n dramatiese manier beklemtoon.

Wat beteken dit om in die aangesig van groot mag en persoonlike bedreiging nogtans getuies van die waarheid te wees?

Op hierdie Sondag waarop ons die koningskap van Jesus vier, sien ons hoe twee koninkryke met mekaar bots: Die koningskap van die Romeinse Ryk, verteenwoordig deur die Goewerneur Pontius Pilatus; en die koningskap van die God van Israel, verteenwoordig deur Jesus van Nasaret.

Volgens, Raymond Brown, ’n kenner van die Johannes-evangelie, speel hierdie verhoor van Jesus voor Pontius Pilatus (waaraan die evangelieskrywer ’n groot gedeelte afstaan) eintlik in sewe kleiner tonele af. Die sewe tonele word aan mekaar verbind deur Pilatus wat herhaaldelik in en uit die Paleis beweeg: na buite, na die Jode; en dan weer in die paleis in, na Jesus.

In die eerste toneel is hy buite, by die Joodse leiers: vra hy vir hulle watter klag hulle teen Jesus bring.

Dan is hy weer binne, dit is die toneel waarby ons vanoggend stilstaan, waarin hy vir Jesus vra of hy die Koning van die Jode is, en uiteindelik: “wat is waarheid?”

In die derde toneel, wat op ons gedeelte volg, is hy weer buite: om vir die Jode te vra wie hy vir hulle moet vrylaat, Jesus of Barabbas?

In die vierde en sentrale toneel is hy weer binne by Jesus: dan laat Pilatus toe dat die soldate vir Jesus, die Koning van die Jode, slaan en spot.

In die vyfde, neem Pilatus vir Jesus saam met hom na buite; sê hy vir die skare: aanskou die mens! Ek kan geen skuld in hom vind nie.

Daarna is hulle weer na binne. Pilatus vra vir Jesus of hy besef dat hý, wie Pilatus is, die volmag het om vir Jesus te kruisig.

Uiteindelik, in die sewende toneel, nadat die Jode sê dat hulle geen koning het behalwe die keiser nie, gaan Pilatus weer na buite. Hy was sy hande in onskuld, gaan sit op sy regterstoel, en handig vir Jesus oor om gekruisig te word.

***

Hierdie boeiende, dramatiese uitbeelding van Jesus se verhoor is propvol simboliek en ironie; amper elke handeling deur die karakters, elke sin wat hulle sê dra meerdere betekenisse.

Pilatus se aanvanklike vraag aan Jesus – ‘is jy die koning van die Jode?’ – kan byvoorbeeld ook as ’n stelling vertaal word; amper asof Pilatus inloop en sê: ‘so, jy is die koning van die Jode.’ Die oorspronklike Griekse teks laat albei moontlikhede toe. Dit lyk asof Jesus hom ook so hoor, want toe Pilatus later vir Jesus vra, “is jy dan tog ’n koning?” antwoord Jesus: “u sê dat ek ’n koning is.”

Wanneer Jesus sê dat sy koningskap nie van hierdie wêreld is nie, gee hy as teken hiervoor die feit dat sy dienaars nie geveg het om te keer dat hy oorgelewer word nie. Die Grieks woord huperetai, wat met dienaar of volgeling vertaal kan word, is dieselfde woord wat op ander plekke in die evangelie vir die tempelpolisie gebruik word.

Op hierdie ironiese wyse illustreer Jesus dat sy koningskap anders is as die van Pilatus, anders as hoe die wêreld mag en gesag beskou. Jesus se koninkryk en heerskappy is op diens gerig en nie op die handhawing van sekuriteit met behulp van mag en geweld nie.

Dit help ons om ook raak te sien wat Jesus bedoel het toe hy sê dat sy koningskap nie van ‘hierdie wêreld’ is nie. Hy verwys nie hier na ’n ander plek, asof sy koninkryk iewers in ’n ander, geestelike realm gesetel is wat niks met hierdie wêreld met sy politieke realiteite te make het nie.

Nee, daardeur bedoel Jesus eerder dat sy koningskap ’n ander modus operandi het as wat ’n mens van die wêreld se koninkryke kan verwag. Koninkryke van hierdie wêreld veg; fisiese en militêre mag; strategiese optrede, manipulasie en intimidering – dit is die orde van die dag.

Jesus se koningskap kom egter uit ’n ander oord – dit is die koningsheerskappy van  die God van Israel; ’n heerskappy wat sy oorwinnings op ander maniere wen.

Deur Jesus se verkondiging en bediening sien ons hoe ’n ander tiepe krag in hierdie wêreld inbreuk – die lewegewende krag van liefde en trou – selfs vir jou vyande, van wedersydse diensbaarheid en sorg vir die weerloses, van genade en barmhartigheid eerder as veroordeling en onderdrukking.

Daarom, wanneer Pilatus vir Jesus vra: “nou wat het jy gedoen om hier te beland?” is Jesus se antwoord dat hy eenvoudig oor hiérdie waarheid getuienis gelewer het.

“Hiervoor is Ek gebore en hiervoor het Ek na die wêreld gekom: om oor die waarheid te getuig. Elkeen wie se bestaan in die waarheid gegrond is, luister na my stem.”

Sy antwoord herinner aan Johannes 10 waarin Jesus homself beskryf as die goeie herder, die een wat bereid is om sy lewe af te lê vir sy kudde. Onthou dat “die herder” ook in Israel ’n verwysing is na “die koning.”

Anders as Pilatus, beskou Jesus nie sy koningskap as ’n lisensie om vanuit ’n posisie van mag oor ander ’n oordeel te lewer nie. Vroeër het Jesus vir sy dissipels gesê: “Ek het as lig in die wêreld gekom, sodat dié wat in My glo nie in die duisternis sou bly nie… Ek het nie gekom om die wêreld te veroordeel nie, maar om die wêreld te red.”

Dít is nie mag en invloed wat die waarheid verseker nie. Waarheid is nie eenvoudig gelyk aan wat mense in posisies van mag as waar bepaal nie. Waarheid is nie eenvoudig wat ook al die meerderheid binne ’n bepaalde oomblik dink nie. Waarheid is nie wat die massas daarbuite graag wil hoor nie.

Jesus ontkoppel as’t ware “die waarheid” van aardse vorme van mag en invloed, en heg dit dan weer aan die heerskappy van Goddelike liefde en trou. Waarheid word getoets aan of dit die duisternis verdryf, of dit lewe gee in dodelike omstandighede, of dit red in omstandighede van nood.

Wanneer Pilatus dus, aan die einde van hierdie toneel vir Jesus vra: “wat is waarheid” reageer Jesus nie met woorde nie. Jesus tree met hom in ’n intellektuele debat nie. Hy probeer nie met hom onderhandel nie.

Dis asof Jesus sê: “Hier is ek, die goeie herder wat sy lewe aflê sodat ander mag lewe. Hier is ek, die koning wat dien. Hier is ek, die betroubare getuie. Hier is my liggaam, hier is my boodskap en my lewe – dit is my getuienis.” Dit is ’n beliggaamde waarheid. Die waarheid is die Woord van God wat vlees geword het.

***

Ek sluit af.

In hierdie ontmoeting tussen Jesus en Pilatus sien ons tegelyk die tragedie van die mens én die hoop van die mens. Ons sien onsself, in die diepte van ons sonde en ellende, as in die hoogte van wat deur God se genade vir ons moontlik is.

In Pilatus, sien ons die tragedie van die mensdom – wat ook die tragedie van ons eie tyd is: In Pilatus sien ons hoe ’n onskuldige lewe deur politieke misbruik vernietig word; ons sien hoe ’n regsisteem wat mense moet beskerm in diens staan van die grootste onreg; ons sien hoe ’n verteenwoordiger van die klassieke wêreld, al haar kennis en kulturele prestasies inspan om die waarheid wat voor hom staan te verwerp, ons sien hoe die publieke opinie gebruik word om die waarheid te bedek en aandadig word aan ’n verskriklike moord.

In ’n sekere sin is Pilatus ’n simbool van ons almal.

Soos Ann Wroe skryf: “The Pilate of the gospel… is all men facing, considering and ultimately rejecting truth. That is why people cling to Pilate… like an audience at show, they love to watch him teeter, and struggle, almost save himself, and fall. In some sense they feel they are watching themselves.”

Want dit is nie net die mense in hoë plekke wat ’n verantwoordelikheid het om die waarheid te praat nie – dit is ons almal, wat in talle daaglikse, onopsigtelike oomblikke uitgedaag word om in woord en daad getuies te wees van die waarheid.

In so veel gevalle is Pilatus se tragedie dan ook ons tragedie. Ons vind redes om nie die waarheid te praat nie, om nie met ons lewens van die waarheid te getuig nie. Soms is dit uit selfbelang; soms is dit weens lojaliteit; soms is dit uit vrees.

Soos Dirkie Smit skryf in een van sy rubrieke:

“ons vind maniere om ons hande in onskuld te was. Ons weet (glo) nie wat om te doen nie. Werk (glo) eerder van binne af. Beoefen (glo) lojale verset – met baie lojaal en weinig verset. In stede van bely (truth to power) wonder ons hande wringend, soos Pilatus, “wat is waarheid?” Asof ons omgee.”

Dit is die tragiese wat ons in hierdie toneel sien.

***

Daar is egter ook hierin ’n boodskap van hoop. Soos ook in ons dag, waarin die magtiges so dikwels skotvry daarvan afkom, lyk dit asof Pilatus seëvier.

Johannes wil egter met hierdie vertelling vir ons sê dat daar iets anders hier aan die gebeur is. Op ’n misterieuse manier is die God van Israel selfs hier aan die werk. Selfs hier waar die mensdom se sonde en ellende ’n dieptepunt bereik, bly God aan die waarheid getrou. Op die punt waarop Pilatus dink dat hy vir Jesus veroordeel, veroordeel hy eintlik homself. Wanneer hy dink dat die volmag by hom lê – om lewe te gee en te neem – is daar ’n hoër gesag wat sal bepaal hoe die verhaal gaan eindig, ’n dieper waarheid wat die laaste woord sal hê.

Jesus is die waarheid en die waarheid het opgestaan. Die lig het in die duisternis geskyn en die donker kon dit nie uitdoof nie. Die waarheid leef, en ons wat in sy waarheid gegrond is, kan sy stem herken, hoor dit ook vandag, tussen al die lawaai.

Ja, ons leef in ’n wêreld waarin daar karakters soos hierdie Pilatus is – en soms hoef ons net in die spieël te kyk om dit te besef – maar op hierdie Sondag word ons daaraan herinner dat dit nie die diepste waarheid oor ons is nie, dat dit nie die laaste woord oor ons is nie.

Dit is nie Pilatus wat die laaste woord het nie, maar die God van Jesus Christus, wat hom uit die dood opgewek het. Christus is teenwoordig, selfs in die dieptes van ons sonde en ellende en ontrou. Jesus se koningskap is werksaam onder ons – al haal dit nie die nuus nie.

Dit is werskaam deur vir ons die moed te gee om die waarheid te praat, om onheil te ontmasker, al kos dit ook lyding; deur ons as ’n gemeenskap te vorm wat in die kragveld van God se Gees, die lewe van Jesus herdenk – en in woord en daad daaroor getuig… ’n Gemeenskap wat weet dat Jesus koning is en daarom saam met hom kan staan by hulle wat aan die hande van magsmisbruik en korrupsie ly.

Dit is werksaam in die getuienis van mense soos John Odendaal, wie tot op sy sterfbed toe nog oor die waarheid van versoening en genesing getuig het, wie selfs na sy dood dit steeds regkry om brûe te bou en mense oor grense heen aan mekaar te verbind.

Creative Commons Licence

Kopiereg: Hierdie werk deur Helgard Pretorius word gelisensieer onder ‘n “Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 2.5 South Africa License”.

Rut 3:1-5; 4:13-22

18 November 2018
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

So kom die tyd wat ons met Rut en Naomi en Boas spandeer het tot ’n einde. Maar dis natuurlik nie die einde nie – dis ’n nuwe begin.

Wat in ’n stadium na ’n onoorkombare krisis vir Naomi gelyk het word deur Rut se getrouheid en Boas se goedgunstigheid ’n nuwe begin.

Dis ’n nuwe begin vir Rut wat deur haar huwelik met Boas haarself in Israel kan vestig. Dis ’n nuwe begin vir Naomi wie deur die geboorte van haar kleinseun Obed óók’n losser ontvang – iemand wat haar familiegrond kan erf en in haar oudag vir haar kan sorg.

Die manier waarop die verhaal tot ’n einde kom, wil egter vir ons sê dat die geboorte van hierdie kindjie, Obed, nie net vir Naomi en Ruten Boas ’n nuwe begin is nie – dit is ook ’n nuwe begin vir Israel.

“Obed was die voorvader van Dawid.” So eindig die verhaal. En dan, net om seker te maak dat mens dit nie gemis het nie, asof die verteller wil seker maak dat ons snap wat hy of sy vir ons wil sê, word hierdie einde opgevolg deur die geslagsregister van Peres tot by Dawid. “…Boas was die vader van Obed, Obed van Isai, en Isai was die vader van Dawid.”

Hoekom hierdie dubbele verwysing, aan die einde van die verhaal na koning Dawid?

***

Die rede het waarskynlik te make met die volgende. Kenners glo dat die boek Rut, hoewel die storie self in die tyd van die Rigters afspeel, heelwat later geskryf is: in die tydperk kort nadat die Israeliete vanuit ballingskap in Babilonië na Israel kon terugkeer.

In 587 v.C. is Jerusalem deur die Babiloniërs verwoes en die Israeliete se elite na Babilon weggevoer. Omtrent 50 jaar later, nadat die die Perse weer vir die Babiloniërs verslaan het, is ’n edik uitgereik (Sires) wat die Israeliete toegelaat het om terug te keer na die beloofde land; om weer te begin om Jerusalem se stadsmure te bou. Hulle is ’n mandaat gegee om die tempel weer op te rig en, bowenal, om die wet van God weer in die land in te stel.

Hierdie tyd van herbou was die tyd van Esra en Nehemia, priesters wat die volk se geloofslewe weer op die regte spoor wou stel, politiese leiers wat weer die wet van God sentraal wou stel.

Hoe kan ons suiwer wees voor God? Hoe kan ons getrou bly aan die HERE en aan God se wil? Met die terugkeer uit Ballingskap was dit ’n knellende vraag. Israel moet suiwer bly om te oorleef; maar hoe?

Een van die sake wat vir Esra en Nehemia baie gryshare gegee het, was die feit dat daar in die tyd wat hulle in ballingskap was, ondertrouery plaasgevind het tussen die Israeliete wat in die land agtergebly het en, onder andere, die Moabiete.

Esra het gevoel dat troue liefde aan God bo alle ander verbintenisse gestel moes word – dit was immers Israel se ontrou wat hulle in ballingskap laat beland het. In Esra 10:2-3 lees ons dus:

“Ons het ons gelofte aan God gebreek deur met heidense vroue te trou, maar ten spyte hiervan is daar hoopvir Israel: Laat ons dus ’n verbond met ons God sluit om al hierdie vrouens en hulle kinders te verwerp.”

So is daar besluit – nie net dat alle ondertrouery met heidense vroue verbied word nie – maar óók dat alle bestaande gemengde huwelike summier beëindig moet word.

As ons die verhaal van Rut in die lig van hierdie konteks van die skei en verwaarlosing van vroue en kinders lees, word dit protes-literatuur wat ernstige kritiek lewer teen ’n verskriklike onreg wat teen mense van Moabitiese afkoms – en hulle families, hulle kinders – gepleeg was.

Deur te beklemtoon dat koning Dawid die nasaat van ’n gemengde huwelik tussen ’n Israeliet en ’n Moabiet is, word ’n ernstige waarskuwing gerig aan almal wat durf om sulke huwelike op te breek en te verban: Is ons nie só dalk juis besig om onsself uit God se reddingsplan uit te sluit nie? As God eenkeer deur die getrouheid van Rut, die Moabiet, sy reddende wil vir Israel tot vervulling kon bring, wat sê dat God dit nie dalk weer wil doen nie?

Op hierdie punt is dit vir ons wat onsself Christene noem dalk belangrik om te onthou dat Matteus sy evangelie nie eindig nie, maar begin met ’n geslagsregister en dat hy moeite doen om aan te toon dat Jesus ook ’n nasaat is van Rut, die Moabiet.

Wat as heiligheid niks te doen het met etnisiteit en ras nie, maar met God se verbondstrou aan mense – alle mense? Wat as die heiligheid van ’n mens nie afhang van hulle bloedlyn nie, maar van hulle beskikbaarheid om God se troue liefde na te boots?

Wat as die hoogste vorm van daardie troue liefde juis liefde is vir die vreemdeling – hulle wat nie die vermoë het om ons liefde aan ons terug te besorg nie? En wat as die uitstaande voorbeeld en die instrument van God se verbondstrou juis só ’n vreemdeling is – ’n vlugteling? of ’n politiese krimineel wat buite die stadsmure gelos word om aan ’n kruis te hang?

In ons tyd, wanneer daar wêreldwyd, maar ook in ons eie land, al hoe meer ’n wending is tot die beskerming van my eie – mý mense, mý taal, mý volk – ten koste van ‘die ander’, is dít ’n belangrike boodskap om te hoor en sonder ophou te verkondig.

***

In die korte is dit die eenvoudige boodskap van Rut.

En tog… iets bly by my spook.

Hoe kan dit wees dat so veel van die mense wat vandag figuurlike en letterlike mure bou om vlugtelinge en ander ongewenstes te verstoot, beweer dat hulle in hierdie tradisie van Rut en Jesus staan?

Hoe kon Esra en Nehemia beweer dat hulle in ’n tradisiestaan wat sorg vir die weduwee, die weeskind en die vreemdeling – terwyl hulle toegelaat het dat talle vrouens en kinders uit hulle gesinne en ondersteuningsnetwerke verstoot was?

Vanwaar hierdie dubbelsinnigheid? Vanwaar hierdie haat vir die vreemdeling, vir hulle wat ‘anders’ is?

***

Iemand wat oor die jare diep hieroor nagedink het, is die Franse filosoof en sielkundige Julia Kristeva. Deur haar navorsing, maar ook jare se kliniese ervaring het sy ’n boek geskryf met die titel Strangers to Ourselves.

Kristeva maak die argument dat die hierdie dryf om die vreemde en die vreemdeling te vrees en te haat diep in ons psige gesetel is.

Xenofobie is volgens haar niks meer is as ’n onbewuste meganisme waardeer ons die vreemde binne-in onsself eksternaliseer, projekteer op ’n vreemdeling ‘daar buite’?

So probeer ons, sê Kristeva, ontken dat ons eintlik van onsself vervreemd voel. Deur die vreemdeling te verstoot dink ons dat ons ontslae geraak het van die ervaring van vervreemding binne ons – van die vrees en die angs en die verwarring en die wanhoop wat in ons binneste opstoot – maar eintlik bluf ons onsself.

Die vervreemding, die vrees en die angs, word nie verdryf nie – uiteindelik bly ons vreemdelinge vir onsself en die vreemdeling bly verstoot.

Ek was hierdie week bydie winkels. Terwyl ek op die roltrap gestaan het, draai ’n man (waarskynlik afgetree) skielik om na my toe en bars uit: “This world is nuts. It’s insane.You know, I am so glad that I am not your age. This world is becoming crazy.”

Ek glimlag en sê: “But I am glad to be my age.”

“This place is going to hell!” sê hy toe. “The world is going to hell! I am so glad that I am notyour age.”

Ons voel vervreemd van onsself, ons voel soos vreemdelingein ons eie land, ons is bang, oorweldig deur angs, gevul met wanhoop. En dan, inplaas daarvan dat ons ons vervreemding erken, projekteer ons dit op dieander.

Eintlik wou die man op die roltrap sê: “I feel like I’m going crazy. I am in hell. I am confused, afraid and in despair… I fear formyself, but most of all I fear for my grandchildren, they are about your age.”

Maar dit is te moeilik om te erken; veel makliker om dit te eksternaliseer: This place is going to hell; I am so glad that I am not you!”

Ons is self verwond, maar kan dit nie erken nie. So gebeur dit dat die ongeneesde wonde in onsself maak dat ons ander verwond. Ek het ’ndik vel, maar stel jou voor ek was ’n jongmens – soos vele in ons land – watself verward en angstig voel – wat self voor die afgrond van wanhoop staan enwonder of die lewe die moeite werd is – hoe kan daardie verwonde uitbarstingnie verwond het nie?

Dalk was dit ook Esra en Nehemia se belewenis nadat hulle getraumatiseer, na jare in ballingskap teruggekeer het Jerusalem toe… Dalk het hulle ook daar aangekom; soos vreemdelinge in hulle eie land gevoel. Dalk help dit om hulle wrede optrede teenoor die vrouens en kinders van Moabitieseherkoms te verklaar?

Na die ontmoeting op die roltrap het ek gedink dat ek die ouman en sy vrou eintlik moes uitnooi vir ’n koppie koffie – ’n geleentheid gee om werklik te sê wat hulle voel. Al wat ek in die oomblik kon doen, was om teglimlag en sê: “we have to live in hope.”

Maar hoe beweeg ’n mens van vrees en angs na hoop?

***

Hiervoor is daar nie ’n eenvoudige antwoord nie, maar ek dink die storie van Rut waarmee ons die afgelope paar weke gewandel het help ons deur vir ons een of twee rigtingwysers te gee. Ek noem drie sulke merkers wat ons by die koffie en tee verder kan bespreek.

  1. Uitruil van stories

Die skrywer van Rut se teengif teen xenofobie was om die storie van een Moabiet met empatie te vertel.

Dalk kan dit ook in ons land ’n teengif wees teen die al hoe gevaarliker polarisasie wat ons sien – om eenvoudig na mekaar se stories oor die skeidslyne heen te luister en die vrymoedigheid te neem om ons stories met ander te deel.

Dit is moeilik om van iemand anders ’n sondebok vir ons eie vrees te maak as ons hulle storie gehoor het, wanneer hulle nie net ’n draer van ons vrees is nie, maar mense met ’n verhaal.

2. Daarvoor moet ons egter eers tot verhaal kan kom oor die vreemde in onsself. Leer om die vreemde in onsself te omhels.

Hier is Naomi, met haar klaaglied in hoofstuk een vir ons ’n voorbeeld.

Vertel jou storie so onbevange en eerlik as moontlik. Erken jou vrees, jou angs, jou wanhoop, jou onsekerheid, jou hulpeloosheid. Nie altyd maklik nie. Maar as ons ruimtes kan vind en virmekaar die ruimtes kan gun waarin ons wel tot verhaal kan kom oor ons eie vervreemding, kan dit die begin van genesing beteken.

3. Wanneer ons bereid is om ons vrees eerlik teenoor ander te erken, bied dit vir hulle die geleentheid om met ’n belofte teantwoord.

Dalk lê ons nuwe begin, soos die van Boas en Naomi en Israel, in die hande van hulle wat vir ons na die grootste bedreiging lyk.  

Daarvoor het ons egter ’n ander taal, ’n ander tiepe gesprek nodig – nie die sterk, polariserende taal wat ons publieke diskoers oorheers nie, maar die kwesbare taal van belofte.

Hier dink ek weer aan Rut se belofte aan Naomi in reaksie op haar klag. Luister na Stef Bos se lied van Ruth.


Ek is ’n vreemde hier
Ek het my land gelos
Ek het jou pad gekruis
Ek het jou spoor gevolg

Jy het gesê gaan terug
Moe nie op my vertrou
Maar jy’s ’n deel van my
Wat doen ek sonder jou

En ek weet die toekoms is onseker
En die donker is digby
En ek weet ons wag ’n lang reis
Reg deur die woestyn

Maar jou land is my land
Jou volk is my volk
Jou taal is my taal
Jouw God is my God

Jou droom is my droom
Jou pad is my pad
Jou toekoms my toekoms
Jou hart in my hart

Ek weet jou volk is bang
Voor ons wat anders is
Maar ek sal brugge bou
Daar waar die afgrond is

En ek sal terugverlang
Wanneer die wind sal waai
Wat uit die Suide kom
Van my geboorte grond

Maar ek sal sterk wees
En ek sal oorleef
Want ek wil naas jou staan
Al sal dit moeilyk wees

Maar jou land is my land
Jou volk is my volk
Jou taal is my taal
Jouw God is my God

Jou droom is my droom
Jou pad is my pad
Jou toekoms my toekoms
Jou hart is my hart

My deel is jou deel
My brood is jou brood
Jou lewe is my lewe
Jou dood is my dood

En wanneer die donker kom
En jou mense my ontwyk
Sal ek my liefde gee
Totdat die haat verdwyn

Want jou huis is my huis
Jou angs is my angs
Jou stilte my stilte
Jou land is my land
Creative Commons Licence

Kopiereg: Hierdie werk deur Helgard Pretorius word gelisensieer onder ‘n “Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 2.5 South Africa License”.

Rut 1:1-18: Dankfees

4 November 2018
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

Skriflesing: Rut 1:1-18

In die jare toe die rigters nog die leiding geneem het, was daar hongersnood in die land.

Die verhaal speel dus af in die tydperk voordat Israel ’n koning gehad het. Ons weet uit die boek Rigters dat dit sosiaal-polities ’n onrustige, onsekere tyd was, met baie bedreigings, konflik en verskriklike geweld. Hongersnood het’n krisis veroorsaak waarin baie mense geforseer is om te migreer.

’n Man van Bethlehem in Juda het tydelik in die gebied van Moab gaan bly, hy en sy vrou en sy twee seuns. Die man se naam was Elimeleg, sy vrou se naam was Naomi en sy twee seuns se name was Maglon en Kiljon. Hulle was van die Efrat-familie uit Bethlehem in Juda. Hulle het in die hoogland van Moab aangekom.

Die Moabiete het in die Hebreeuse Bybel ’n baie slegte naam. Die Bybel is vol lelike aantygings en beledigings teen die Moabiete. Toe Israel nog swerwers in die woestyn was, het die Moabiete geweier om aan hulle gasvryheid te betoon. In Deuteronomium 23, byvoorbeeld word hierdie geskiedenis herroep en dan word daar voorgeskryf dat ’n Moabiet nooit, nie eers tot in die tiende geslag, deel mag word van die gemeenskap nie. “Jy mag nooit in vrede leef met die Moabiete nie … jy mag nooit iets goeds doen vir hulle nie,” so word daar gesê.

’n Moabiet was meer as ’n heiden en ’n vreemdeling – hulle was die vyand. In Numeri 24 word daar vertel hoe die toorn van God opgevlam het teen ’n paar Israelitiese mans wat met Moabitiese vrouens omgang gehad het en hulle heidense gode aanbid het. As straf moes die mans summier in die openbaar gehang geword het.

Dus, as ons hier hoor hoe Elimeleg en sy gesin weens ’n hongersnood na Moab toe moes vlug, wonder ek wat die eerste hoorders sou gedink en gesê het.

Terwyl hulle daar was, is Elimeleg, Naomi se man dood en is sy en haar twee seuns agtergelaat. Hulle is met Moabitiese vroue getroud. Die een se naam was Orpa en die ander een se naam was Rut. Hulle het sowat tien jaar daar gebly toe is ook die twee seuns, Maglon en Kiljon, dood. Die vrou het alleen agtergebly, sonder haar twee kinders en sonder haar man.

In die Ou Nabye-Ooste, soos ook in baie moderne kontekste, was weduwees besonders kwesbaar en hulle omstandighede besonders bedreigend. Die situasie was so veel erger indien ’n weduwee geen seuns het nie – dan het sy geen manier gehad om familie-eiendom te erf nie. Met die dood, eers van haar Man, en nou haar twee seuns, was Naomi as weduwee en boonop as bywoner in a vreemde land, in ’n baie gevaarlike situasie.

Sy het toe gereedgemaak om met haar skoondogters terug te keer uit die hoogland van Moab want sy het daar in die hoogland van Moab gehoor dat die HERE na sy volk omgesien het deur vir hulle brood te gee. Sy is toe weg uit die plek waar sy gewoon het en haar twee skoondogters saam met haar.

Op pad terug na die land Juda sê Naomi vir haar skoondogters: “Julle moet liewer teruggaan, elkeen na haar eie ma se huis. Mag die HERE aan julle goeddoen soos wat julle aan die oorledenes en aan my gedoen het [mag die HERE aan julle die troue liefde bewys wat julle aan die oorledenes en aan my bewys het]. Mag die HERE gee dat julle elkeen ’n tuiste vind in die huis van ’n man.” Toe het sy hulle gesoen, maar hulle het hardop begin huil en vir haar gesê: “Nee, ons wil saam met jou teruggaan na jou mense!”

Maar Naomi sê: “Draai om, my dogters! Om watter rede sal julle saam met my gaan? Is daar nog seuns in my liggaam wat vir julle mans kan word? Draai om my dogters! Gaan terug want ek is te oud om weer te trou. Al sou ek dink daar is nog hoop vir my, en selfs al sou ek reeds vannag ’n man hê, selfs aan seuns geboorte gee, sal julle vir hulle kan wag totdat hulle groot is? Sal julle om daardie rede julleself daarvan weerhou om te trou? Nee, my dogters, dit is vir my baie swaarder as vir julle. Die hand van die HERE was immers teen my.”

Hulle het toe weer hardop gehuil. Orpa het haar skoonma gesoen, maar Rut het aan haar vasgeklou. Naomi sê vir haar: “Kyk, jou skoonsuster het omgedraai na haar mense en na haar gode toe. Gaan terug, agter jou skoonsuster aan.”

Maar Rut het geantwoord:

“Moenie my probeer dwing om jou te verlaat nie
of om van jou af weg te gaan nie,
want waar jy gaan, sal ek gaan
en waar jy bly, sal ek bly.
Jou mense is my mense,
jou God is my God.
Waar jy sterf, sal ek sterf
en daar sal ek begrawe word.

“Die HERE kan my maar swaar straf as ek nie woord hou nie: Net die dood sal ons skei.”

Toe Naomi sien dat sy vasbeslote is om saam met haar te gaan, het sy opgehou om haar te probeer ompraat. So het die twee van hulle toe aangestap tot hulle by Betlehem aangekom het.

Boodskap

Tot so vêr vanoggend se voorgeskrewe teks. Dis natuurlik net die eerste hoofstuk van wat Goethe gemeen het die mooiste kortverhaal van alle tye is. Hoe loop die storie verder?

Naomi en Ruth kom tydens die garsoes in Bethlehem aan en Rut gaan in die lande in van ’n man met die naam Boas, om op sy plaas are op te tel wat na die graansnyers hulle werk gedoen het agtergebly het. Boas is vêr-langs familie van Naomi se oorlede man, Elimeleg. Hy sien vir Rut raak en bewonder die getrouheid wat sy aan haar skoonmoeder betoon. Hy bewys goedheid aan haar deur haar toe te laat om meer as haar deel van die koringare op te tel.

Op hierdie punt neem Naomi inisiatief: sy moedig vir Rut aan om een aand by die dorsvloer, nadat Boas goed geëet en lekker gedrink het, by hom te gaan inkruip waar hy lê. Rut het dit gedoen; en die saak beweeg na ’n klimaks (by wyse van spreke) en Boas stem in om “in die môre” met haar te trou. Daarvoor moes hy egter eers ’n paar administratiewe sake afhandel (waarvan ek julle volgende week meer sal vertel), maar die verhaal kom uiteindelik tot ’n happy ending: Boas en Rut trou, Rut gee geboorte aan ’n seuntjie en Naomi se lot en eer word herstel.

Soos Jesus se gelykenisse is die boek Rut – die enigste Bybelse boek wat die naam van ’n heiden as sy titel het – ’n verhaal wat poog om ’n mens se veronderstellings uit te daag en ’n mens met nuwe oë na ’n situasie laat kyk.

Den diepste gaan die storie van Rut oor hesed oor troue liefde en toewyding. Dit is ’n sentrale saak in die Hebreeuse Bybel – ook die Nuwe Testament. Dit is die hart van die Wet en die Profete, wat ons vroeër opgesom het as liefde aan God en liefde aan ons naaste.

Verbeel jou dat by ’n Joodse pasga-maaltyd vra iemand aan tafel: Maar wat is die betekenis van hierdie woord hesed, wat beteken troue liefde? … met jou hele hele hart en met jou hele siel en en met jou hele verstand en met al jou krag.

Een van die vrouens aan tafel staan op en vertel ’n storie. Dis nie ’n storie van ’n bekende geloofsheld nie. Dis nie ’n storie van ’n profeet, of ’n priester, of ’n koning nie. Dis die storie van wat vandag net as ’n ontelbare syfer op ons rekenaarskerm sou flits: 1 van 5 miljoen Siriese vlugtelinge wat geen heenkome in hulle eie land kan vind nie.

Dis die storie van een van die duisende – in ons dag miljoene mense – wat geforseer word om, weens omstandighede buite hulle beheer, uit hulle geboorteland te vlug. Dis die storie van die weduwee en vlugteling, Naomi, vir wie die hand van die Here teen haar was.

Toe Naomi en Rut, haar Moabitiese skoondogter, uiteindelik in haar tuisdorp, Betlehem aankom, was haar woorde aan haar ou vriende: “Moet my asseblief nie meer Naomi noem nie, noem my Mara, want die Almagtige het die lewe vir my baie bitter gemaak. My lewe was vol toe ek hier weg is, maar die Here het my leeg laat terugkom… Waarom noem julle my nog Naomi? Die Here het dan teen my gedraai, die Almagtige het ’n ramp oor my gebring.”

Wanneer Naomi beleef dat selfs God se hesed, God se troue liefde en sorg,opgedroog het, is dit uit die mees onverwagse oord wat sy oorweldig word deur ’n trou en ’n toewyding wat niks minder as goddelik is nie. Onder hierdie omstandighede, waarin selfs die Here sy rug op Naomi gedraai het, is dit haar Moabitiese skoondogter wat ’n voorbeeld word van God se hesed. Teen haar eie hand in, sê Rut vir die ma van haar oorlede man:

 “Moenie my probeer dwing om jou te verlaat nie
of om van jou af weg te gaan nie,
want waar jy gaan, sal ek gaan
en waar jy bly, sal ek bly.
Jou mense is my mense,
jou God is my God.
Waar jy sterf, sal ek sterf
en daar sal ek begrawe word.

Toe Jesus op ’n keer op ’n berg die groot skare mense wat hom begin volg het onderrig, bespreek hy ook die saak van liefde. Nie net jou eie mense nie, sê Jesus, maar ook die ander, die vreemdeling, ja die vyand… hê jou vyand lief en jy verstaan die ware betekenis van naasteliefde.

As ons ons eie liefhet, vra Jesus, doen die heidene dit nie ook nie? Sou Jesus later vra.

Die heidene. Bedoel Jesus dalk die Moabiete? Impliseer Jesus dat Israel weet hoe om werklik lief te hê, maar dat die heidene ’n afgewaterde vorm van liefde het? Dat Israel weet dat liefde vyandskap en apartheid oorstyg, maar die heidene nie?

Hoe ironies… dat Rut, die heiden met haar afgode, die vyand van wie ’n mens geen goeie ding kan verwag nie – soos die Samaritaan in Jesus se gelykenis – vir óns, die kinders van God, moet leer hoe ware hesed lyk.

Dit sou nie die laaste keer wees wat dit gebeur het nie.

I am all in, sê Rut vir Naomi. Ek is by jou in jou hartseer en jou verlies, in jou vrees en jou angs, in die donker nag van jou bitterheid en verdriet, sal ek by jou bly. Tot in die graf is ek joune. Net die dood sal ons skei.

Ek kan jou nie help nie. Vir jou kondisie het ek geen medisyne nie, geen oplossing nie. Ek kan vir jou geen hulp aanbied nie. Eintlik moet ek erken, ek is hulpeloos – ek is ook ’n weduwee, sonder kinders, ek is so hulpeloos soos jy om hierdie tragedie te verstaan of om daarop te reageer…

Maar ek is bereid om selfs my hulpeloosheid te omarm, as dit beteken dat ek vir jou kan omhels en jou deur die nag van jou nood kan vergesel. My getrouheid aan jou strek vêrder as my vermoëns en gawes. My getrouheid aan jou ryk dieper as enige iets wat ek vir jou kan doen of gee.

En dan word ons (en hulle) verras deur die onmoontlike. Ons sien hoe ’n doodloopstraat uiteindelik ’n nuwe begin word. Ons sien hoe die hesed van Rut, die heiden, soos suurdeeg, die lewe van Naomi oopsluit.

In die donker nag van Naomi se verdriet en moedeloosheid is dit Rut se onwankelbare trou wat ’n skrefie hoop laat in-skemer.

In Betlehem waar net die minste gedoen is op ’n wetlike manier vir weduwees en vlugtelinge te sorg, is dit Rut se oorweldigende trou wat vir Boas leer dat dit nie net oor wetlikheid gaan nie, maar oor regverdigheid en werklike sorg. Dat liefde, liefde uitlok.

In ’n konteks van vyandskap en apartheid, waarin haar hele bestaan een groot skande is, is dit in Rut se eenvoudige, brose, menslike liefde en toewyding – en nie in die priesters se verregaande wette en hoogdrawende teologiese konsepte nie – wat ware toewyding aan God gestalte vind.

Liefde oorstyg en deurbreek die grense wat ons lewens bepaal. Soms is dit onder hulle wat ons as heidene, vreemdelinge of vyande beskou wat liefde die helderste gestalte vind.

Die vraag is, is ons bereid om by hulle, wie ook al hulle vir ons mag wees, te leer hoe om lief te hê?

Dit is maklik om te weet hoe om die bose te haat. Hoe om teen dit of dat te wees. Teen geweld, teen diefstal, teen moord, teen losbandigheid.

Die vraag wat ons egter altyd bybly is: hoe kan ek liefhê?

Wat beteken liefde, in die konteks van my lewe? Wat beteken trou en toewyding in die konteks van ons lewe saam met ander, wat insluit vreemdelinge en vyande?

Hoe kan ek liefhê in die konteksvan verdeeldheid en wantrou tussen groepe?

Hoe kan ek liefhê wanneer ek deurdie ander bedreig voel?

Hoe kan ek liefhê in die konteksvan ’n lewens- of familiekrisis?

Hoe kan ek liefhê in die konteksvan ’n humanitêre krisis?

Hoe kan ek liefhê wanneer ek hulpeloos is om te help? Wanneer ek niks het om te gee nie, geen oplossing het om te bied nie?

Mag die Here vir elkeen van ons ’n Rut gee by wie ons kan leer hoe om lief te hê.

Creative Commons Licence

Kopiereg: Hierdie werk deur Helgard Pretorius word gelisensieer onder ‘n “Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 2.5 South Africa License”.

Mattheus 9:9-13: Hervormingsondag

28 Oktober 2018, Hervormingsondag
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

Teks: Mattheus 9:9-13

Tema: ecclesia reformata semper reformanda secundum verbum Dei

Inleiding

Verlede jaar, in 2017, is die 500 jaar herdenking van die begin van die Reformasie wêreldwyd gevier. Dit was 500 jaar sedert die hervormer Maarten Luther sy bekende 95 tesisse aan die voordeur van die Kerk in Wittenberg vasgespyker het. Sy dramatiese handeling is wêreldwyd herdenk en gevier as ’n simbool van protes teen ’n kerk en teologie wat op daardie stadium vir mense ’n swaar juk op hulle skouers gelaai het inplaas daarvan om vir mense die goeie nuus te verkondig.

Een van die slagspreuke wat met die Reformasieverband hou is die Latynse woorde: ecclesiareformata semper reformanda secundum verbum dei.

“Die hervormde kerk moet voortdurend hervorm word volgens die Woord van God.”

Ek is eintlik mal oor hierdie slagspreuk. Hervorming is altyd nodig. Dis ’n voortdurende proses. Verandering, vernuwing, transformasie is ten diepste deel van kerkwees. Geloof is dinamies eerder as staties. Om as gemeenskap van gelowiges getrou te bly aan ons diepste wese en identiteit moet ons voortdurend kan vernuwe en verander.

Ek vermoed dat ons almal onsself op een of ander manier met hierdie slagspreuk kan vereenselwig. Ons is nie daarmee tevrede om dinge eenvoudig te herhaal soos wat dit nog altyd gedoen is nie; ons streef daarna om nie net die kerk nie, maar ook die wêreld te verander; ons koester in onsself die begeerte om ’n verkil te maak, om instrumente van vernuwing in die wêreld te wees.

As gelowiges in die tradisie van die Reformasie is ons ernstig oor transformasie want ons is daarvan oortuig dat dinge nie is soos dit behoort te wees nie. Soos Maarten Luther en die ander Hervormers kan ons nie anders as om in opstand te kom teen die onreg, die uitbuiting, die geweld, die miskenning van mense se waardigheid nie. Dáárom beywer ons onsself om die wêreld te verander.

Die teks wat ons so pas gehoor het gaan in ’n sekere sinhieroor: Oor hoe die wêreld deur die Woord van God hervorm word, oor wat kangebeur as Jesus ’n mens roep.

Om ons te help om die teks te ontsluit het ek vir ons ’n kunswerk saamgebring:

Wat julle hier sien is ’n skildery van die bekende Barok-kunstenaar Caravaggio met die titel: “Die roeping van Matteus die tollenaar.” Dit is in die jaar 1600 voltooi en hang steeds in sy oorspronklike plek in die San Luigi dei Francesi, die Kerk vir die heilige Louis van Frankryk. Op ’n meesterlike manier beeld Caravaggio hier vir ons die oomblik uit waarop Jesus vir Matteus by die tolhuis roep om hom te volg.

Aan die regterkant van die skildery, so effens in die skadu’s versteek, sien ’n mens vir Jesus. Hy staan agter een van sy dissipels, waarskynlik Petrus. Sy hand is uitgestrek na ’n groep van vyf mans wat om ’n tafel sit, besig om geld te tel.

Wat die skildery so besonders maak is hoe Caravaggio dit reggekry het om die omgewing waarin hierdie gebeurtenis afspeel vir sy gehoor lewendig te maak. Die toneel speel af in wat lyk soos ’n versteekte agterkamer. Die mure is vuil en ongeverf. Daar is geen lig wat deur die vensters inskyn nie – asof hulle doelbewus bedek is. Die vertrek is donker – behalwe ’n helder lig wat van agter Jesus, skuins oor sy kop by die vertrek instroom.

Die mans wat om die tafel sit – in teenstelling met Petrus – is baie deftig aangetrek met die nuutste modes van Caravaggio se tyd. Die jong man, wat voor met sy rug na ons toe sit is onmiddellik op sy hoede. Hy is gewapen met ’n swaard aan sy heup.

Verbeel jou jy beland vandag skielik in ’n agterkamer van ’n kroeg of restaurant en daar kom jy ’n groep gewapende mans tee wat in duurste pakke geklee is en om ’n tafel sit en geld tel.

Dit is die tiepe situasie waarin Jesus vir Matteus by ’ntolhuis sien sit het. Tollenaars soos Mattheus het namens die Romeinse ryk, watop daardie stadium vir Palestina met oormag beset het, onhoudbare belasting vanarm mense ingevorder en boonop nog daardeur ’n stewige wins gemaak. ’n Mens konomtrent nie aan groter volks-verraad dink as om jou eie mense só uit te buit nie.

Maar Jesus sien vir Mattheus en dan doen hy dieondenkbare: Hy roep hom. Hy sê vir hom: volg my. Wees jy my student, mydissipel.

Matteus, sê die teks, het opgestaan en vir Jesus gevolg. Die veronderstelling is dat Matteus hier ’n totale transformasie ondergaan, ’n radikale ommekeer in lewenstyl en beroep beleef. Deur op te staan en vir Jesus te volg, los hy sy lewe as tollenaar agter om ’n dissipel van hierdie Rabbi, Jesus te word.

Een van die eerste dinge wat hulle saamdoen is om saam teeet. Kort voor lank is dit die geval dat talle ander tollenaars (waarskynlik ouvriende en oud-kollegas van Matteus) ook saam met Jesus en sy dissipels aanlêom saam te eet.Op hierdie punt word nog ’n groep mense by dieverhaal ingesluit: die Fariseërs.

Die slegte beeld wat ons tipies van Fariseërs het is eintlik onregverdig. Die Fariseërs was eintlik niks minder as die hervormers van hulle dag nie. Hulle was mense van die hoogste morele en geestelike integriteit.

Soos Luther en Calvyn – soos ons – het hulle met diepe ontsteltenis na die onreg gekyk wat hulle mense aan die hande van die Romeinse ryk moes ly en het hulle tot die gevolgtrekking gekom dat hervorming dringend nodig was. Die wêreld was nie hoe dit behoort te wees nie en hulle wou dit verander. Daarom teken hulle protes aan toe Jesus en sy dissipels saam met tollenaars en sondaars aan tafel sit.

Toe Jesus hoor hoe die Fariseërs vir sy dissipels vra hoekomhulle leermeester saam met tollenaars en sondaars eet, antwoord Jesus: “Gesondemense het nie ’n dokter nodig nie, maar wel die siekes. Gaan leer wat beteken,‘Ek wil barmhartigheid hê en nie offerande nie.’ Ek het immers nie gekom omregverdiges te roep nie, maar sondaars.”

Ons sien hier hoe twee logikas teen mekaaruitspeel.

Jesus en die Fariseërs tree met mekaar in debat, en soos wat die 16de eeuse hervormers dit later sou doen, word die debat aan die hand van die Bybel gevoer.

’n Teksvers wat die Fariseërs se hervormingsbeweging sou kon tipeer was Hosea 6:3: “Kom ons wy ons aan God toe, kom ons streef daarna om ons aan die Here toe te wy.” Hulle het die ellende van hulle tyd toegeskryf aan Israel se afvalligheid en verraad, en deur hulle hervormingsbeweging wou hulle die geestelike en morele lewe van Israel weer volgens die wet van God herstel. Daarom het hulle so baie klem gelê op morele en rituele suiwerheid soos met behoud van die Sabbatdag en die korrekte uitvoering van offers.

Juis daarom haal Jesus vir Hosea 6:6 aan: ‘Ek wilbarmhartigheid hê en nie offerande nie.’ “Gaan leer wat dit beteken,” sê hy virhulle. Hy herinner hulle aan wat toewyding aan God beteken, dat God troueliefde en barmhartigheid soek eerder as offers en rituele.

Kom ons kyk weer na Caravaggio se skildery.

Watter een van die mans wat om die tafel sit is Matteus? Mense verskil met mekaar hieroor.

Die meeste mense sê Matteus is die ouer man met die baard. Die lig wat van agter Jesus af instroom verlig se gesig. Hy is verras. Hy wys onseker met sy vinger na homself – “wie, ek?” vra hy verstom. Dit is die oomblik waarin hy homself, dalk vir die eerste keer, in die lig van God se genade beskou. Dit is die oomblik waarin hy homself in die blik van ’n liefdevolle God se barmhartige oë beskou. Waarin hy gesien en geken word soos wat hy nog nooit van te vore gesien is nie. Dit is enkele oomblikke voordat hy opstaan en vir Jesus volg.

Die ander moontlikheid is dat hy nie na homself toe wys nie, maar na die jonger man wat langs hom sit. Die een wat so helemaal oorgebuig – mens wil amper sê in homself ingebuig – sit en geld tel. Terwyl sy een hand besig is om muntstukke op die tafel rond te stoot, klou hy met sy ander hand vas aan ’n sak geld wat hy onder die tafel wegsteek. Indien hy eintlik Mattheus is, is nog totaal en al onbewus van die feit dat hy binne oomblikke ’n radikale omwenteling gaan meemaak. Dalk is die ouer man met die wysvinger eerder besig om te vra: “Wie, hy? Roep jy vir hóm?”

Hoe dit ook al sy, die boodskap is duidelik: die mans wat om daardie tafel is nie van dieselfde kaliber as die Fariseërs nie. Toewyding aan God is nie eers op hulle radar nie. Sonde? Onreg? Ellende? Waarvan praat julle? Hulle is nie eers soekende geeste wat hulle hele lewe lank na God verlang het nie. Die ergste wat by hulle soek raak is ’n paar van hulle muntstukke – en die vind hulle maklik weer, by hook or by crook.

Die logika wat die kunstenaar hier vir ons vertolk is niedie van die Fariseërs nie – dit is iets veel meer verrassend en eintlik verontrustend.Dit is die radikale logika van barmhartigheid, van ’n onverdiende geskenk. Mattheusse transformasie is nie die resultaat van jare se inspanning en toewyding nie, disnie iets wat hy voorsien en beplan het nie, dis nie eers iets waarvoor hygehoop het nie. Dit het eenvoudig met hom gebeur: hy is eendag, onverwags oorweldigdeur God se barmhartigheid.

In ’n onderhoud met Pous Francis kort na sy verkiesing vertel hy hoe onbekend hy aanvanklik met die stad Rome was.

Soos julle weet kom hy van Argentinië. Skielik is hy in hierdie asemrowende stad met al haar grootsheid en prag. Die Franse kerk waar hierdie skildery van Caravaggio hang was egter een van die plekke wat hy eerste leer ken het. Hy het gereeld voor hierdie skildery gaan sit en dit vir ure lank daaroor gemediteer.

“I am a sinner whom the Lord has looked upon… I am one who is looked upon by the Lord.” Dit het vir hom soos ’n slagspreuk geword: Ek is ’n sondaar op wie die Here sy oë laat rus… Ek rus in die wete dat die Here sy blik op my laat rus.

“It is the gesture of Matthew that strikes me,” sê hy in dieonderhoud. “…he holds on to his money as if to say, ‘No, not me! No, thismoney is mine.’ Here, this is me, a sinner on whom the Lord has turned hisgaze.” Toe hy uiteindelik gevra is of hy as die nuwe Pous van die Katoliekekerk sou dien was dit ook sy antwoord: “I am a sinner, but I trust in theinfinite mercy and patience of our Lord Jesus Christ, and I accept in a spiritof penance.” (Ek is ’n sondaar, maar ek vertrou in die oneindige genade engeduld van ons Here Jesus Christus, daarom aanvaar ek hierdie roeping in ’ngees van bekering.

Laat ons afsluit deur ons blik op die Jesus-figuurte rig.

Kyk na Jesus se uitgestrekte hand. Waaraan herinner dit jou?

Dit is natuurlik ’n subtiele verwysing na Michelangelo se bekende Skepping van Adam-toneel teen die Sistynse kapel se dak in Rome. Die hand wat na Mattheus uitgesteek word is die hand van Adam.

Hier is Adam se hand egter in die plek van God. Jesus is die God-mens, die Nuwe Adam, God se skeppende woord wat ons herskep. Wat hier plaasvind, wat daagliks selfs in skubberige agterkamers plaasvind, waar ook al barmhartigheid die toon aangee, waar ook al mense onvoorwaardelik gesien en geroep word, is niks minder as ’n herskepping nie.

Wat hier vir ons uitgebeeld word, is die skeppende en herskeppende krag van barmhartigheid wat onverwags en onbeplan, sonder voorwaardes en sonder enige inisiatief van ons eie in ons lewens inbreek en alles in ’n nuwe lig stel.

As ons dus vanoggend, as mense in die tradisie van die Reformasie, herinner is dat ons voortdurend hervorm moet word volgens die woord van God, moet ons onsself dalk afvra hoe ons dit verstaan.

Verstaan ons dit volgens die logika van die Fariseërs, waarin ons na die ellende van die wêreld kyk en (met goeie bedoelings en toewyding) onsself oortuig dat die probleem daar buite lê, en dat ons weet wat die oplossing is?

Of verstaan ons dit as ’n diepe oortuiging dat God besig is om vir óns deur die barmhartigheid van Jesus Christus te herskep? Dat óns deur gesien te word en geroep te word vermenslik word.

Creative Commons Licence

Kopiereg: Hierdie werk deur Helgard Pretorius word gelisensieer onder ‘n “Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 2.5 South Africa License”.