Genesis 4

1 Maart 2020

Eerste Sondag van Lydenstyd
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

’n Woord vooraf

Geskryf in Babilonië, tydens die ballingskap, in die aangesig van geweld, slawerny en verdrukking, begin die Bybelse verhaal met ’n skeppingsverhaal wat getuig dat die wereld in liefde geskep is, deur ’n liefdevolle God.

Die Babiloniese skeppingsverhale vertel ’n ander storie: van mense wat in geweld, deur geweld en vir geweld geskep is. In Babilon is geweld en tirranie van die begin af daar. Nee, sê Genesis 1-3, die mens is in liefde geskep, deur liefde, vir liefde, maar – soos ons verlede week gesien het – met die vryheid om anders te kies, met die vryheid om nie lief te hê nie.

Die res van die Genesis verhaal, eintlik reg deur die Bybel, word Israel gekonfronteer met ’n keuse: gaan ons die Babiloniese weg volg, waar die sterke altyd seevier, indien nie met mag nie, dan deur geweld.

Of volg ons die Bybelse weg van Sjaloom, van liefde en harmonie en herstel?

Soms, soos in Gen. 4 wat ons vanoggend gaan lees, sien ons hoe weerloos en kwesbaar die weg van Sjaloom is, en is dit nie altyd duidelik watter van die twee wee gaan seevier nie.

Boodskap

Ons teksgedeelte vanoggend begin met ’n uitroep van trots. Na die antiklimaks, van Adam en Eva die tuin moes verlaat, is daar vir hulle ’n tiepe oorwinning:

“Met die hulp van die Here het ek ’n man verwek!”

Het jy al ooit gehoor van ’n pasgebore babatjie wat ’n man genoem word? Sy noem hom Kayin, dit beteken in Hebreeus “om te maak”, “om te verkry”, “om te besit”. ’n Sterk naam vir ’n sterk man. Die eersgeborene – ma se se grootseun.

Sy het weer geboorte gegee, lees ons, aan Kayin se broer. Die keer roep Eva niks uit nie. Anders as die man waaraan sy eerste geboorte gegee het, is hy maar net nog een, maar net Kain se broer.

Kain se broer se naam is Abel, of in Hebreeus Hewel: dit beteken ‘voggie’ of ‘asemteugie’; ook vertaal as ‘tevergeefs’ of ‘sonder betekenis’. Dit is soos ’n ‘voggie’ wat in die oggendson verdamp en verdwyn – en dit, hoor ons later, is ook presies wat met Abel gebeur.

Teenoor die man, Kayin, wie se naam impliseer dat hy ’n go-getter was, is Abel as  laasgeborene onder op die sosiale ranglys. Ses keer word daar na hom verwys as Kayin se broer, maar nooit na Kayin as Abel se broer nie. Kain tree ook nooit teenoor Abel op as ’n broer nie. Die enigste keer wat Kain na sy broer verwys is dit juis om broederskap te ontken.

“Waar is Abel, jou broer?” vra God vir Kain, amper soos wat God vir Adam gevra het, “waar is jy?” God se eerste twee vrae: “waar is jy?” en “waar is jou broer?” Hoe staan ek ten opsige van God? en Hoe staan ek ten opsigte van my naaste? Om die twee vrae wentel alles – so lank ons die aarde en die diere ook as ons naaste beskou.

“Waar is Abel, jou broer?”

“Ek weet nie? Is ek dan my broer se oppasser?” Antwoord Kain. “Oppas,” is dieselfde as wat die mens geroep is om vir die skepping te doen: om dit te dien en op te pas. Maar Kain is nie ’n oppaser nie. Hy is ‘die man’. Hy wou eerder heers en moor as dien en oppas.

***

So vêr, in die storie, wil dit blyk of God die enigste een is wat vir Abel met guns beskou, wat vir Abel erkenning gee, wat vir Abel uitkyk en na hom vra.

Dit is blykbaar ook wat aanleiding gegee het tot Abel se moord. Ons lees dat God na Abel en sy offer gekyk het en nie na Kain en sy offer nie.

Dis amper asof God liggaamlik teenwoordig was (soos God in die skemeraand deur die tuin geloop het), en soos ’n mens net in een rigting op ’n slag kon kyk. Toe kyk God na die jongste eerder as die oudste. As Kain maar net saam met God gaan kyk het, sou hy daar sy broer gesien het.

God het vir Abel met guns beskou, toe niemand anders het nie.

Is dit nie iets wat ons weer en weer in die Bybel raaklees nie? Dat God op ’n besondere manier aan die kant staan van die swakkes en die weerloses en die wat aanskynlik sonder waarde is nie? God kyk byvoorbeeld nie na Isai se oudste sewe seuns nie, maar na die agste, die een wat aanvanklik ongetel was.

Dit is heel ‘teennatuurlik’ van God, en vir ons moeilik om te aanvaar. Amper asof dit God se regverdige antwoord was op die ongelykheid wat ‘van nature’ ontstaan in die samelewing.

Hoekom kon God nie ook Kain se offer met guns beskou het nie? Dit weet ons nie. Die teks bly hieroor stil. En tog is dit duidelik dat God nie vir Kain verwerp het nie. God bly in gesprek met Kain: “waarom is jy kwaad, en waarom is jy teneergedruk?”

Al antwoord Kain nie, probeer God om vir Kain tot broederskap te bekeer.

Maar Kain wil nie as ’n broer na Abel toe draai nie. Hy wil ’n man en ’n heerser wees. Daarom kon hy nie in sy selfbeskouing ruimte maak vir die feit dat Abel erkenning ontvang nie. Hy kon nie sy identiteit aanpas om ruimte te maak vir Abel as sy gelyke nie.

Sy enigste opsie was dus, geweld. En hiervoor moes hy sy rug draai, nie net op sy broer nie, maar ook op God. Want, watter tiepe God is dit wat nie die kant van die sterke kies nie? Of wat ten minste nie neutraal kan bly nie?

Kain is teleurgesteld met ’n God wat guns betoon aan die swakkes. Hy soek ’n God wat aan sy kant is, en nie aan die kant van die ander nie, al is daai ander sy broer.

Dus, wanneer Kain vir Abel doodmaak, is dit nie net sy broer wat hy verwerp nie, dis ook die God-van-die-ander, die-God-van-sy-broer wat hy verwerp.

***

Dat die eerste mens wat sterf, die slagoffer is van moord – en aan die hand van sy broer – is nie net ’n nederlaag is vir die mensdom nie, maar ook vir die aarde.

In die skeppingsverhale lees ons hoe die grond water moet ontvang, maar Kain, die landbouer, die een wat die land moes bewerk en versorg, hy gee bloed.

En ons hoor dat die bloed, vanuit die grond uitroep na die hemele! Die aarde kan nie leef met hierdie geweldadige heerser nie. Die houding van oorheersing deur geweld en oorheersing vergiftig die aarde.

Dit is die teenoorgestelde van wat ons in die profete se visie sien: hier is dit ploegskare wat swaarde word, eerder as swaarde wat omgeslaan word tot instrumente van groei en kultivering. En ons sien dit vandag nog: hoeveel beljoene rande se belastinggeld, vrugte van die aarde, word nie aangewend aan wapens wat die aarde 77 maal 7 keer kan verwoes nie?

Daarom lewer die aarde nie meer vrugte op aan Kain nie en word hy van die grond af verban.

Want in God se skepping is daar blykbaar nie plek vir mense wat nie broers en susters vir mekaar wil wees nie. Om broederskap en susterskap te verwerp is om ’n swerwer op die gesig van die aarde te wees.

En die hele skepping ly daaronder wanneer God se shalom tussen mense verbreek word en ons mekaar nie as gelykes wil omarm nie.

***

En van daar sien ons ’n afwaartse spiraal, na al hoe dieper goddeloosheid en geweld.

Maar hoewel dinge lelik begin handuitruk, moet ons nie God se genade miskyk nie.

Ons sien ons hoe God die oppasser word van die een wat nie sy broer wou oppass nie. God plaas ’n merk teken op Kayin, wie nou self ontwortel en haweloos en kwesbaar geword het.

God se genade is vir slagoffer en vir kwaaddoener, ook vir die slagoffer wat ’n onderdrukker word, of die onderdrukker wat ook ’n slagoffer is.

Sewe generasies later word die genade egter vergeet. Ons hoor hoe Lameg die teken van God se genadige beskerming oor Kain verdraai tot ’n loflied aan wraak en geweld.

Met trots basuin Lameg dit uit aan sy twee vroue:

“Ada en Silla, luister na my stem!

Hoor wat ek sê:

want vir ’n wond aan my maak ek ’n man dood,

’n jongeling vir ’n kneusplek aan my!

Ja, sewe maal word Kain gewreek,

maar Lameg sewe-en-sewentig maal.”

Adda en Silla sê nie ’n woord nie. Selfs God is stomgeslaan. Een hoofstuk nadat Eva van die boom van goed en kwaad geeet het, word wat kwaad is uitgebassuin asof dit goed is. God se goeie skepping is besig om na ’n ramspoedige einde toe te jaag, nog voordat dit eers begin het.

Die teks is realisties oor hoe moeilik, amper onmoontlik,  dit is om siklusse van geweld en wraak te verbreek.

Tot ’n groot mate is die storie van Kain en Lameg ook ons storie. En soms – soos in hierdie week waarin 8-jarige Tazne van Wyk se lyk twee weke na haar dood in ’n gutter gevind was – voel dit of daar geen einde insig is nie.

***

Het Kain en Lameg die laaste sê oor ons? Is moord en verhelding, oorlog en wraak ons meester? Is mense nou maar eenmaal wolwe vir mekaar – altyd in kompetisie, altyd in wantroue en gedryf deur hebsug? Kan ons net ons eie identiteit beskerm deur die ander uit te sluit?

Ons moet probeer raaksien hoe iets van Kain en Lameg ook in ons eie harte te vinde is. Kain het bedreig gevoel toe Abel voor hom erkenning kry. En Lameg regverdig sy geweld deur dit as self-verdediging te vermom.

Wat met uitsluiting en geweld eindig, begin met die dood-menslike behoefte om te oorleef of aanvaar te word of om in beheer te wees; of met die dood-menslike belewenis van vrees.

“I’m just trying to survive

What if what you do to survive

Kills the things you love

Fear’s a powerful thing

It can turn your hear black you can trust

It’ll take your God filled soul

And fill it with devils and dust”.

Bruce Springsteen, Devils and Dust

***

Maar, dis op hierdie punt, net soos dit lyk of geweld en vergelding alles gaan verwoes, wat ons ’n ander stem hoor.

In die plek van Lameg se stilgemaakte vroue, lees ons:

“Adam het weer gemeenskap gehad met sy vrou, en sy het aan ’n seun geboorte gegee. Sy het hom Set genoem [dit beteken gee of voorsien], “want,” het sy gese, “vir my het God ’n ander nassaat voorsien in die plek van Abel, omdat Kain hom doodgemaak het.”

Hier, vir die eerste keer in die hele storie, word Abel se naam deur Eva, of deur enige mens, uitgespreek. Vir die eerste keer rou Eva oor haar seun, Abel. Sy onthou hom. Sy staan op vir hom.

“Right in the face of the proud victor she dares to talk about a victim. To call Lamekh’s heroic forefather, her favorite son, a killer. By publically mourning Abel-the-loser, Eve interrupts the discourse of dominance – and the dreadful silence of Lamekh’s two wives … She has come to know that the future of her children can be “good” only to the extent that the evil done to Abel is not forgotten. That is why she inscribes Abel’s name into the memory of her third son.”

Brigitte Kahl

Deur vir Abel, die slagoffer, te onthou; en deur uiteindelik die geweld te bely wat Kain gewyer het om te bely, breuk Eva die spiraal van geweld wat gedreig het om God se skeppingsprojek tot ’n vroee einde te bring.

En hoe anders klink Eva stem nie hier as aan die begin van die hoofstuk toe het sy met trots uitgeroep het dat sy met die hulp van die Here ’n man gemaak het nie.

Ons het hier te doen met ’n veel ouer, wyser eva: God het gegee, in die plek van Abel, ’n nasaat omdat Kain hom doodgemaak het.

Hoe het ons vir so lank van hierdie eva vergeet?

“Maybe the bare-breasted seductress was much easier to handle than the resistant intelligence of a woman who publicly dares to de-mask and oppose . . . violence, murder and the obsession with power.”

Brigitte Kahl

Kan ons ook, soos Eva, in ons gepolariseerde wereld, leer om anders te onthou en die stilte te breek in die aangesig van geweld?

Kan ons ook, soos die God van Abel en Kain, leer om herkenning te gee aan die menslikheid van die weerloses, en nooit sig verloor van die menslikheid van oortreders nie?

Gen. 4 eindig met Eva se derde seun Set wat self ook ’n seun ontvang: Enosh, “weer ’n mens.” Deur God se genade kry menslikheid, broederskap en susteskap, ’n nuwe kans op herstel.

In daardie tyd, lees ons, het hulle begin om die Naam van die HERE aan te roep. Mense het weer begin om vir God te aanbid. Die God wat vir Abel onthou het, toe niemand anders het nie.

Genesis 1:31-2:3

9 Februarie 2020

Vyfde Sondag na Epifanie
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

’n Woord Vooraf

Ons het hierdie kwartaal begin met ’n nuwe reeks, waarin die klem val op hoe ons die Bybel lees en verstaan. As gids gebruik ons hierdie boekie, Manna and Mercy, Genoeg en Genade, om ons te help om die Bybel op lewegewende maniere te lees wat deelneem aan God se belofte om die ganse skepping te herste.

Verlede week het ek ons daaraan herinner dat konteks betekenis skep. Wanneer ook al ons ’n teksgedeelte lees, moet ons eerste vraag wees: wat is die konteks?

Vanoggend wil ek nog vier vrae met julle deel wat ons help om in gesprek te gaan met die Bybel. Die doel van hierdie vrae is nie om agter die teks in te kyk na die konteks nie. Hulle help ons eerder om die wereld te ontdek wat die teks vir ons oopbreek.

1. Wat se dit oor God?
2. Wat se dit oor die mens? menswees?
3. Wat se dit oor die omgewing?
4. Wat se dit oor die verhouding tussen God, die mens en die omgewing?

’n Vriend het eenkeer vir my gese dat as ek op ’n Saterdag sukkel om my preek te skryf  . . .

Hou hierdie vrae in jou agterkop as ons vanoggend se skrifgedeelte lees.

Skriflesing: Genesis 1:31-2:3

“God het na alles gekyk wat God gemaak het, en kyk, dit was baie goed.

En dit was aand en dit was oggend – die sesde dag.

So is die hemel en die aarde en alles wat daarby hoort, voltooi. God was op die sewende dag klaar met die werk wat God gedoen het; en God het op die sewende dag gerus van al die werk wat God gedoen het.

God het die sewende dag geseën: God het dit heilig verklaar, want op dié dag het God gerus van al God se werk – dit wat God geskep het deur dit te maak.”

Boodskap

’n Mens hoor dikwels mense sê dat die mens die kroon van die skepping is. Bedoel mens is laaste geskep op die sesde dag voordat God gerus het en daarom die belangrikste.

Maar mens is nie die laaste of die beste ding wat God geskep het nie. God het die skepping eers op die sewende dag voltooi toe God gerus het. Die Sabbat is die hoogtepunt van die skepping, nie die mens nie. Op die sewende dag word dit duidelik waaroor die lewe ten diepste gaan. Op die sewende dag word God se skeppingsbedoeling geopenbaar.

Die son en die maan merk kalendertyd: die ordelike, ritmiese afwisseling van dag en nag, elke dag soos die vorige een. Maar dis net die sewende dag wat God seën en heilig noem. Die sewende dag het ook geen einde soos die ander dae nie. Na die ander dae hoor ons, dit was nag en dit was dag, die sesde dag, maar ons hoor nooit hierdie woorde na die sewende dag nie. Die sewende dag is oop – dit wys heen na God se toekoms, na ’n herstelde wereld in die ewige rus van God se sjaloom.

Soos wat die tempel vir die Israeliete in ruimte apart gestaan het, so staan die sewende dag vir hulle apart in tyd. Hoekom het die Sabbat vir die Jode so belangrik geword? Onthou: konteks skep betekenis. Tydens die ballingskap, het die Israeliete nie meer die tempel gehad waar hulle vir God kon ontmoet nie. So het die Sabbat as’t ware vir die Jode ’n tempel in die tyd geword, ’n ontmoetingsruimte met God,’n simbool van God se teenwoordigheid te midde hulle ballingskap.

Vergelyk met Enuma Elish

Ek wil graag dat ons deur middel van ons vier vrae in gesprek gaan met hierdie merkwaardige belofte van die Sabbatrus. Om egter beter te verstaan wat die teks oor God sê, sal dit help om te weet watter idees mens in daai tyd van God gehad het. Dieselfde geld vir die vraag oor die mens. Hoe het mense oor menswees gedink? Hoe het hulle oor die omgewing gedink? Hoe het hulle oor die verhouding tussen God, mens en die omgewing gedink?

Wel, toe die Gen. 1 Skeppingsverhaal geskryf was, was daar reeds ander Babiloniese skeppingsverhale wat jaarliks tydens feeste vertel en opgevoer was. Een hiervan was die Enuma Elish. In 6de eeu voor Christus, was dit alreeds ’n classic. Dis ’n Epiese verhaal oor ’n groot oorlog tussen die gode wat eindig met die dood van die oer-seeslang Tiamat. Die see-godin se dooie liggaam word dan in die lengte oopgekloof en opgekap. Uiteindelik word die seeslang se maag die gesig van die aarde, terwyl haar ruggedeelte uitgestrek word om die hemel-koepel te vorm.

Die god wat die oorlog gewen het, die generaal-god Marduk, beveel toe vir die verloorders aan om ’n groot tempel tot sy eer op te rig op die aarde. Nadat die gode die tempel gebou het, het hulle egter vinnig agtergekom dat die ingewikkelde offerhandes wat hulle aan Marduk moet bring so veel van hulle tyd in beslag neem dat hulle nooit enige af-tyd het nie.

Dis toe dat hulle besluit om ’n nuwe skepsel te maak: mense, wat namens hulle die harde arbeid van die kosmos moet verrig. Die storie eindig met die gode wat ’n groot feesmaal geniet terwyl die nuutgeskape mense hulle afsloof. By die feesmaal sit die gode terug terwyl hulle vyftig heildronke instel op die oppergod Marduk en hulself gelukwens oor hulle slinkse plan om die mense al die werk te laat doen.

Volgens hierdie Babiloniese skeppingsverhaal, is die aarde die afval-produk van ’n wrede oorlog tussen die gode. En die mens is geskep met die spesifieke doel om slawe te wees vir gode wat eintlik niks met die aarde te doen wou gehad het nie.

Vergelyk die Gen. 1 skeppingsverhaal

In die lig van die Enuma Elish sien ’n mens hoe uniek die visie van die Genesis 1 skeppingsverhaal is.

Kom ons kyk wat gebeur as ons ons vier vrae toepas op hierdie gedeelte (voeg gerus iets by as julle dink ek mis iets):

1. Wat sê dit oor God? Watter tiepe God is dit hierdie? Hoe verskil die God van Genesis 1 van die gode in die Enuma Elish verhaal?

In Gen. 1 word God voorgestel as Een wat gee, wat rus, wat geniet. God skep vir die vreugde van geselskap en vriendskap – nie om te verbruik of om te onderwerp of om dinge van mense te vra nie.

In ’n wereld waarin die gode onvoorspelbare, bloedlustige, narsisiste is wat op willikerige wyse besluite neem en allerande dinge van mense verwag, kry ons hier ’n visie van ’n ander tiepe God: ’n betroubare God wat sorgvuldig skep en in oorvloed voorsien, ’n God wat daarin vreugde vind om te gee, ’n God wie se rus en genot nie ten koste is van die skepping en die mens nie; inteendeel, dit is ’n God wat die skepping uitnooi om aan God se rus deel te neem.

Anders as die Babiloniese gode wat terugsit terwyl die mense hulle take vir hulle verig, kry ons hier te doen met ’n God wat die mens uitnooi om aan te sit by die goddelike feesmaal.


2. Wat sê dit oor die mens? Wat sê dit oor die menslike kondisie? Oor menswees?

In kontras met die Babiloniese mite, en waarskynlik in protes daarteen, is die insig van hierdie skeppingsverhaal dat mense primêr bestaan vir die vreugde wat God in ons geselskap vind. Die God van Israel skep mense, nie as dwangarbeid nie, maar sodat die mens – man en vrou – hulle enersheid met God kan verwesenlik.

En een, baie belangrike manier waarop hulle dit kan doen, miskien die belangrikste manier waarop mense God se beeldraers kan wees, is deur, saam met God te rus en die skepping te geniet. Volgens Genesis 1, is die eerste dag van die mens se lewe ’n vakansiedag.

Die mens leef nie om te werk nie; die mens werk om te leef. In ’n wereld waarin mense primêr gesien was as hulpbron, as arbeid, as instrument, kry die mens hier ’n hoër status: die mens is eerder ’n intieme vriend van God, familie van God, selfs kinders van God.

Soos wat ’n ouer vreugde vind in ’n kind, so kies God ons geselskap sonder enige goeie rede, sommer maar net.

As ons sê dat Sabbat die hoogtepunt en doel van die skepping is, dan behoort dit ’n verskil te maak oor hoe ons, ook vandag, dink oor werk en oor rus.

Is rus en aanbidding en tyd saam met God net daar as ’n intermezzo, as ’n blaaskans tussen twee weke van afsloof en presteer en produktief-wees?

Of is rus juis die hoopgtepunt, die einddoel van die hele week, dit waarna alles verwys. Rus nie as niks doen nie. Menuah: Vrede, herlderheid, kalmte, geluk, harmonie.

3. Wat sê dit oor die omgewing?

As ons kyk hoe Israel die Sabbat tradisie geinterpreteer het, val dit ’n mens op dat alle skepsels, net-net die mens nie, moet deelneem aan God se rus. Die diere, en selfs die land moet ’n kan kry om te rus.

Met ander woorde, in hierdie skeppingsverhaal, in teenstelling met die Babiloniese weergawe, het die omgewing sy eie integriteit. Die aarde is in liefde geskep, nie deur geweld nie.

Die wereld bestaan ook nie net as ’n hulpbron vir die vervulling van die gode of die mens se begeertes nie. Iets hoef nie ’n markwaarde te hê, voordat dit waardigheid het nie.

Meer hieroor volgende week, wanneer Ernst Conradie met ons kom gesels.

4. Wat sê dit oor die verhouding tussen God, die mens en die omgewing?

Dat God die rusdag heilig noem is ’n teken van God se begeerte om in ’n baie spesifieke verhouding tot die skepping te staan.

Die ander gode skep die mens sodat hulle van die skepping af kan wegkom. God skep die mens en dan die Sabbat sodat God in ’n meer intieme verhouding tot die skepping kan staan.

En hoe lyk daardie verhouding?

Wel, dit is ’n verhouding van vryheid eerder as slawerny. Dit is ’n verhouding van liefde, van wedersydse waardering en verwondering, van sorg en oorgawe sonder ’n eksterne uitkoms.

In hierdie verhouding gaan dit nie oor die uitruil van bates of die nut wat ek uit jou kan kry nie.

Ons is nie in kompetisie met God nie. Die mens en die skepping is nie vir God ’n bedreiging nie. God is ook nie vir ons ’n bedreiging nie. Om ten volle mens te wees, beteken nie dat daar minder plek vir God is nie.

Waar God verheerlik word floreer die skepping, floreer die mens. Die heerlikheid van God is ’n mens wat ten volle lewe. Die heerlikheid van God is ’n ekosisteem wat in harmonie leef.

Nagmaal

Ons gaan nou nagmaal vier. Soos die Sabbat ’n teken is van God se begeerte om in so ’n verhouding van vriendskap met ons te wees, so is die Nagmaal ook ’n sakrament van God wat ons in God se rus innooi.

Hoe anders is dit nie as die feesmaal waar die gode vyftig glasies klink tot eer van ’n Grootmeneer terwyl die mense hulle afsloof.

Hier is ons die gaste. Hier hoef ons niks te doen om God tevrede te stel nie. Ons hoef niks te offer nie. God voorsien. God bring die offer. God bring die brood en die wyn, God bring Godself.

Efesiërs 1: 3; 9-12

26 Januarie 2020

Derde Sondag na Epifanie
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

2020 is die Jaar van die Bybel en die 200ste bestaansjaar van die Bybelgenootskap in Suid-Afrika

Dit is inderdaad ’n mylpaal om te vier. Oor die laaste tweehonderd jaar, het die Bybelgenootskap die Bybel in al 11 amptelike landstale beskikbaar gestel aan miljoene mense. Hulle doelwit is om in hierdie jaar nog 2 miljoen Bybels te versprei.

Almal sou egter nie met so veel entoesiasme feesvier oor hierdie feite nie. Baie sal sê, dalk tereg, dat die Bybel ’n boek is wat oor die eeue heen, en steeds vandag, gebruik word om allerhande vorme van onreg, geweld en uitsluiting te regverdig.

In 1993 is ’n sensus gedoen in Rwanda wat aangetoon het dat 97% van alle burgers Christene is – 97% van die bevolking wat bely dat die Bybel hulle boek is; en tog, een jaar later, word amper een miljoen mense wreed deur hulle bure vermoor. Hoe kan dit wees dat mense wat hierdie boek bely as die goeie nuus van ’n liefdevolle God, sulke verskriklike dade pleeg?

Watter tiepe boek is dit hierdie? Watter tiepe boek is dit wat vir eeue lank gebruik kon word om slawerny en oorloë te regverdig, rassisme met goddelike sanksie te ondersteun en tot vandag toe nog vroue te onderdruk? Wat sê dit as ’n plek wat bekendstaan as die “Bible-belt” so te sê sinoniem is met ’n wit meerderwaardigheid sindroom, homofobie en die aanbidding van vuurwapens?

Te danke aan die 2 eeue van harde werk deur die Bybelgenootskap, is die probleem is nie dat mense nie toegang tot die Bybel het nie, of selfs dat hulle nie die Bybel lees nie. Die vraag is eerder: hoe lees ons die Bybel. Ons moet leer hoe om die Bybel op so ’n manier te lees dat dit God se lewegewende wil eer.

***

Twee jong visse swem een oggend in die see. ’n Ouer, groter vis, swem in die teenoorgestelde rigting en, soos hy by hulle verbyswem, groet hy hulle: “Môre menere, hoe’s die water?”

Na ’n rukkie, sê die een jonger vis vir sy maat: “wat is ‘water’?”

Ons lees die Bybel altyd deur ‘n bepaalde lens, vanuit ’n spesifieke perspektief. Elke perspektief werp ’n ander lig op die Bybel, wat weer maak dat die Bybel ’n eiesoortige skaduwee laat val.

Dis soos wat ’n leesbril of ’n kamera-lens die lig op ’n bepaalde manier filtreer en buig om sommige dinge in helder fokus te plaas, terwyl ander dinge vaag raak en op die agtergrond in verdwyn. Elke lens, elke perspektief het sy eie beperkinge.

Die uitdaging is dat ons soos die twee jong visse is. Ons besef nie eers dat ons besig is om deur ’n lens te kyk nie. Ons lense is so effektief en raak naderhand so gemaklik, dat ons vergeet dat hulle daar is. Soos die bril wat ek dra – sien ek nie die bril self nie; ek sien die wêreld deur die bril.

Dit bril waardeur elkeen van ons die Bybel lees, is so naby aan ons, so vanselfsprekend en gemaklik, dat ons nie eers agterkom dat ons een dra nie.

So, vriende, hoe is die water? Wat is ons lens? Wat is jou lens?

Terwyl die Bybelgenootskap in die komende jaar beoog om nog 2 miljoen Bybels te versprei, kan dit dalk ons nederige doelwit wees: om onder die leiding van God se Gees en in gesprek met mekaar, meer bewus te raak van die water waarin ons swem, en seker te maak dat ons die Bybel op so ’n manier lees en uitleef en oordra aan ander dat dit in diens sal staan van God se lewegewende, helende, versoenende wil.

***

Met die oog hierop, skop ons as gemeente vandag af met ’n nuwe reisplan: kom ons noem dit ’n pelgrimstog. ’n Pelgrimstog deur die Bybel, van Genesis tot Openbaring.

En soos enige pelgrim vir jou sal kan vertel is so ’n reis sowel ’n reis na buite as na binne. Die pelgrim ontdek so wel die terrein, die natuurlike en menslike landskap waardeur hy of sy wandel, as die kontoere van sy of haar eie hart.

My hoop is dat ons so wel die Bybel as ons eie harte beter sal leer ken, maar bowenal dat ons in ons ontmoeting met die Bybel en met mekaar, ’n ontmoeting sal hê met die God van die Bybel – want dis uiteindelik waarom dit gaan: oor ’n ontmoeting met die lewende God wat soos vanoggend se teksgedeelte so treffend sê, “die geheimenis van God se wil aan ons bekendmaak.”

Nou, oor die volgende twee jaar gaan ons as padkaart vir ons pelgrimstog ’n klein boekie gebruik maak met die Engelse titel: “Manna and Mercy.” Daar is ook ’n Afrikaanse vertaling daarvan beskikbaar: “Genoeg en Genade.” Ek gaan daarvan gebruik maak in my voorbereiding van ons eredienste en Bybelstudies en die nuwe KinderKasteel kurrikulum is ook daarop gebaseer.

Manna and Mercy is geskryf deur ’n Lutherse dominie, Daniel Erlander. Dit is ’n pragtige boek, wat hy in liefde met die hand uitgeskryf het en deurgaans geïllustreer het. Die subtitel van die boek is a brief history of God’s unfolding promise to heel the entire universe (’n bondige geskiedenis van God se voortgaande belofte om die hele skepping te herstel). Die boekie is ’n eenvoudige opsomming van die Bybel se boodskap.

’n Vriend van my wat vir Dan ontmoet het, het eendag vir hom gevra oor die titel: “Hoekom Manna & Mercy?” en nie “die Bybel” nie?

Dan vertel toe vir hom oor hoe Rabbi’s in die Bybelse tye hulle totale lering in ’n gebed opgesom het. Dis hoekom Jesus se dissipels na hom toe gekom het om vir hom te vra om vir hulle sy gebed te leer. Hulle wou met ander woorde nie net weet, hoe om met God te praat nie, maar ook dat Jesus vir hulle ’n opsomming moes gee van sy uitkyk op die lewe; ’n opsomming van wie God is en wat dit beteken om in verhouding met God te lewe.

En Jesus antwoord met wat ons die Onse Vader noem. In die hart van die gebed: gee vir ons ons daaglikse brood (manna, genoeg) en vergewe ons sondes (mercy, genade). Manna and Mercy; Genoeg en Genade.

Dit, beweer Dan Erlander, was Jesus se lens: op die Bybel, op die lewe, op God. Dit is die tema wat op God die hart dra, die diepste stroom wat soos ’n goue draad wat deur die hele Bybel vloei. Genoeg en Genade is ’n poging om met daardie lens van Jesus deur die Bybel op reis te gaan van Genesis tot Openbaring.

In die voorwoord tot die boek speel Dan oop kaarte: hy erken: soos ek vroeër gesê het, dat ons almal die Bybel met ’n stel leesbrille benader. Hy kies om die Bybel, so getrou as wat hy weet hoe, deur die lens van die Jesus-storie en die Christus-gebeure te lees.

Vir hom beteken dit dat dié gedeeltes van die Bybel wat ’n regverdige, genadige, vredemakende, inklusiewe en nie-hiërargiese samelewing verbeeld duideliker na vore sal kom.

In die proses sal ander dele moet terugstaan: daardie dele wat ’n neig na etnosentrisme, uitsluiting, patriargie en domineering.

***

En dan haal hy Efesiërs 1:9-10 aan, wat ons ook vanoggend gelees het, as die een Bybelteks wat hom meer inspireer het as enige ander:

God het die geheimenis van sy wil

aan ons bekend gemaak,

soos God dit goedgedink en voorgeneem het,

om . . . om alle dinge in Christus

onder een Hoof saam te bring –

die dinge in die hemel en die dinge op die aarde –

ja, alles saam in Hom.

Wanneer Paulus hier skryf aan Efesiërs, sit hy in die tronk.

Hy begin sy brief met ’n lang loflied. Weer en weer sing hy: Lofwaardig is die Here.

En in die hart van die loflied, vanuit die donker, beklemmende tronksel, sien Paulus met helder oë, die geheimenis van God se wil wat tot die uithoeke van die ganse skepping strek. Vanuit sy eie gevangenskap sien hy die vryheid van God wat alle dinge, alle dinge, in die hemel en op die aarde, onder een hoof wil versoen: Jesus Christus. Genoeg en Genade.

***

Erlander het ’n treffende illustrasie van hierdie asemrowende visie gemaak.

  • Daar sien ons God se droom: die ganse skepping wat God se heerlike sjaloom geniet.
  • Die mens en die natuurlike wêreld wat in harmonie leef. Die mens wat die aarde dien en versorg, die aarde wat die mens voed en omhels.
  • Ons sien ’n gemeenskap van gelykes wat om die etenstafel mekaar se waardigheid erken, ten spyte van diversiteit.
  • In die hart van die skepping is Christus, arms oop, van wie ons elke geestelike seëning in die hemel ontvang, hy staan by sy tafel, hy gee homself.
  • Ons sien sy toewyding in die spykermerke aan sy hande: Dis ’n teken van God se liefde, maar ook ’n bewys dat daar weerstand teen God se droom is, dat daar ’n koste daaraan verbonde om die weg van Genoeg en Genade in die wêreld te loop.
  • Daarom, oor Jesus se regter skouer, sien ons die kruis. Maar die kruis is kaal. Die dood, die weerstand teen God se liefdevolle droom, kon Jesus nie vashou of terughou nie. Hy leef en hy roep ons om God se droom saam met hom te betree.

***

Onder aan die prentjie is ’n baie lang, Griekse woord: Anakephalaiosasthai.

Dit is die woord wat Paulus daar in sy sel gebruik het om te beskryf wat God aan die doen is wanneer Hy alle dinge in die heelal onder een hoof saambring.

Dalk was een van Paulus se mede-gevangenisse ’n wiskundige gewees, want die woord – anakephalaiosasthai – kom van antieke wiskunde af. Die totaal van baie afsonderlike syfers het bekend gestaan as die anakephalaiosasthai. Dit is die nommer wat al die alle getalle in homself opneem. Dit is wat Jesus Christus aan die doen, is – om elke deel van die heelal, deel te maak van een harmonieuse huishouding, een familie, om een tafel.

Dalk is dit hoekom die bekende teoloog, Rowan Williams gevra is wat die woord “God” vir hom beteken, hy net twee woorde gesê het: “love” and “mathematics”

Of dalk is dit hoekom die filosoof en digter, Willie van die Merwe, toe iemand vir hom vra of hy in God glo, die volgende gedig opgesê het. Die gedig se naam is optelsom.

Jesus min my,

tel my op,

maal my,

deel my,

tot ek klop

Dit is waarvoor die Bybel is. Dit fasiliteer ’n ontmoeting met die anakephalaiosasthai van ons bestaan, van die ganse heelal – tot ons klop, tot die hele skepping klop. Mag dit in die jaar van die Bybel, vir ons en vir vele ander, waar wees.

Lukas 12:13-21

4 Augustus 2019

Agste Sondag na Pinkster | Nagmaal
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

[As gevolg van ‘ n tegniese fout is daar ongelukkig nie hierdie week ‘n opname van die preek beskikbaar nie.]

Ek hou vanoggend se preek kort; want eintlik wil ek nie veel meer sê as wat ek reeds vroeër vir die kinders gesê het nie.

Ons het die afgelope paar weke in die erediens saam nagedink oor die gebed en oor die geestelike lewe. Deur die verhaal van Maria en Marta, het ons ontdek dat gebed die hart van die Christelike lewe is, dit is die een noodsaaklike ding, dit is om by Jesus se voete te sit en na hom te luister.

En verlede week het ons stilgestaan by die gebed wat Jesus vir ons leer: die Onse Vader. En ons het ontdek dat gebed minder iets is wat ek doen, as wat dit God se werk in my is. Gebed is ten diepste, om toe te laat dat Jesus se gebed, in my gebeur.

Vanoggend wil ek jou uitnooi om nog ’n tree op hierdie weg saam met my te neem en vir te vra na die verhouding tussen ons gebed en ons geldsake. In die verband maak ek enkele opmerkings oor ons teksgedeelte.

***

Ek wil begin by die man wat vanuit die skare vir Jesus sê: “Meester, sê vir my broer om die erfenis met my te deel.”

Dit is een manier om te bid. Vanuit die skare waar ek incognito, anoniem kan bly. Veral wanneer dit oor geldsake of besittings kom, bly ek eerder op ’n afstand van Jesus want ons almal weet hoe radikaal hy kan wees as dit by sulke sake kom.

Dit laat my ook dink aan die 5999 mense wat in die skare gesit het en toe almal begin honger raak het, nie soos die seuntjie gemaak het wat sy 5 brode en 2 vissies vir die Here gegee het nie. In die skare, op ’n afstand is ek veilig. Ek kan na Jesus se mooi boodskap luister, terwyl ek ook veilig kan vashou aan my kosblik, aan my besittings.

Vir die man in die skare – terloops, ek sien myself in die man raak – is gebed om, wanneer jy nie kry wat jy wil hê nie, of nie kry waarop jy voel jy geregtig is nie, skielik ’n beroep te maak op Jesus: “Meester, sê vir my broer om die erfenis met my te deel.”

Hy sit in die teenwoordigheid van God, maar al wat hy sien is wat hy nie het nie, wat hy dink hy kortkom. En die probleem lê natuurlik nie by homself nie, maar by sy broer. So wil hy dan van die Seun van God ’n boedelberedderaar maak.

Jesus wil niks daarvan weet nie: ‘mens, wie het My as regter of bemiddelaar oor julle aangestel?’ vra Jesus vir hom. Eers lyk dit na ’n retoriese vraag – met ander woorde, ‘Ek is mos nie hier om uitspraak te lewer oor julle geskille nie’.

Maar ek wonder of Jesus dit nie as ’n regte vraag bedoel het nie; en die antwoord is dan natuurlik: die Vader – die Vader het vir Jesus as ons regter en bemiddelaar aangestel; die Vader wat sorg vir die voëls en die veldblomme en ook weet wat julle nodig het; die Vader wat weet om goeie geskenke vir sy kinders te gee; die Vader wat dit goedgevind het om die koninkryk en die Heilige Gees aan julle te gee.

Met ander woorde, Jesus is ons regter en bemiddelaar. Maar hy is nie deur my of deur jou aangestel nie – en Hy sal Hom ook nie deur ons laat aanstel nie! God stel vir Jesus aan en die logika waarvolgens Jesus dan oordeel nie ons angs oor die toekoms, dat daar nie genoeg gaan wees nie, maar die oorvloed van die Vader, dat daar reeds meer as genoeg is vir almal.

Hiermee dan die eerste les oor geld en gebed. Ek moet nie aanneem dat Jesus my perspektief op die wêreld gaan deel, of dat ek vir Jesus kan volg sonder dat my sienings oor geld uitgedaag en verander gaan word nie. Gebed is nie om vir Jesus van ’n afstand nader te trek en hom in te span by ons projekte nie.

Nee, as ons dit enigsins waag om met Jesus in gesprek te gaan oor ons besittings, kan ons maar verwag dat hy ons veronderstellings oor die wêreld – soos ons onkritiese geloof in skaarsheid, of dat ’n mens se lewe bepaal word deur die oorvloed van hulle besittings – op sy kop gaan draai.

Jesus gaan ons nie los soos wat ons is nie. Dit is die les wat die man uit die skare tot sy groot skok en teleurstelling geleer het. Hy dog nog hy vra iets redelik, hy wou immers net gehad het wat volgens die wet aan hom behoort, maar Jesus sien dieper as die oppervlakte: Jesus sien sy hart en stel die gierigheid wat hy in die skare probeer wegsteek bloot vir wat dit is.

Jesus sien hoe die man se obsessie oor sy deel van die erfenis, besig is om sy hart bitter te maak. In die warm gloed van sy stryd met sy broer, het hy blind geraak vir die feit dat sy siel besig is om skade te lei. Sy eie broer sien hy as niks meer as ’n probleem en ’n mededinger nie. Hy is so oorweldig deur sy vrees dat hy nie genoeg sal hê nie, dat hy die oorvloed van God se koninkryk wat voor hom besig is om aan te breek helemaal miskyk.

Dit is een manier om te bid, om van ’n afstand, vanuit die skare mense wat elkeen probeer om sy eie kosblik weg te steek, te pleit dat God vir my met ’n skaars hulpbron sal voorsien voordat iemand anders dit kry.

Maar gebed kan ook wees, om soos die seuntjie uit die veiligheid van die skare uit te tree met alles wat jy het – al is dit twee broodjies en vyf vissies – en te sê: hier is ek Here, hier is ek in my naakte kwesbaarheid, deurgrond my hart, vernuwe my denke, maak oop my oë vir u koninkryk, en gee vir ons elke dag ons brood vir daardie dag.

***

Kom ons kyk ook kortliks na die gelykenis wat Jesus vertel, van die ryk man wat geseën is met ’n besondere groot oes.

Hier is iemand wat dit reggekry het om uit die skare honger en behoeftige mense uit te styg. Maar anders as die seuntjie, wat sy rykdom na die Here toe neem om met Jesus in gesprek te gaan oor hoe hy dit sal belê, is die ryk man totaal en al ingekeer op homself.

Hy voer nie ’n dialoog met die Here nie, maar ’n monoloog met homself. Hy het homself toe afgevra, ‘Wat moet ek doen? . . . ‘Dit is wat ek sal doen. Ek sal my skure afbreek en groter skure bou. Daarin sal ek al my graan en my goedere opgaar. Dan sal ek vir myself sê: myself, jy het baie goed opgegaar vir baie jare. Ontspan, eet, drink en wees vrolik.’

Dit is nog ’n manier om te bid. Om myself van God en van ander mense te isoleer, sodat ek die hoofrol begin speel in my eie fliek, waarvan ek ook die draaiboek geskryf het en selfs in die regisseur se stoel gesit het. Dalk gee ek vir God ’n ondersteunende rol wat hy kan speel, maar in die proses, raak ek helemaal verwyderd van die realiteite van die lewe: soos dat ’n mens se lewe nie bepaal word deur die oorvloed van sy besittings nie,” dat ek afhanklik is van ander en ander ook afhanklik is van my, soos dat ek ’n sterweling is.

Ons almal weet dat ons meer eenvoudig kan en moet lewe. Soos Koos Du Plessis sing: Eenvoud is die vreugde van die lewe, dit is gee en neem net wat daar is, dis die dankbare eet van elke skewe snytjie brood wat liefde is.

En tog vind ons dit moeilik. Met al die versoekings van ’n verbruikerskultuur, voel dit soms of ons nooit tevrede wees met ’n lewe van eenvoud nie. Daarom is gebed so noodsaaklik.

Gebed as die verlange om ryk te word in God. Om die rykdom van God te ontdek in ’n lewe saam met ander, ’n lewe van barmhartigheid en vrygewigheid, om te besef dat liefde en aandag en geduld en meelewing in groot oorvloed beskikbaar is vir elkeen wat daarvoor vra.

Dit is om saam met Jesus waaksaam te wees vir elke vorm van gierigheid – want dit kom in baie verskillende vorme en dikwels is dit goed vermom. Gebed is om uit die skare uit te tree, nie om myself van my medemens te isoleer nie, maar om naak en kwesbaar met Jesus in gesprek te tree en bereid te wees dat hy moeilike vrae gaan vra oor die geld waarvoor ek so hard gewerk het, of waaraan ek so mooi gespaar het.

Gebed is om my eie sterflikheid na aan my hart te hou. Want die waarheid is dat God elke nag ons lewe van ons opeis. Die wekroep van God om ons kruis op te tel en aan onsself te sterf is ’n daaglikse uitnodiging om vanuit God se evangelie van oorvloed te lewe, eerder as ons vrees vir skaarsheid.

As ons vertrekpunt is dat daar te min is, gaan mense wat werklik daagliks in ’n stryd is om kos op die tafel te sit, vir ons ’n bedreiging wees. Maar as ons vanuit God se oorvloed beweeg, kan ons sonder vrees, werklik in solidariteit te leef met mense vir wie skaarsheid ’n daaglikse werklikheid is.

Gebed is om toe te laat dat Jesus se gebed in my gebeur. Dit is om toe te laat dat Jesus se visie van ’n wêreld waarin daar oor genoeg is vir almal, begin om my diepgewortelde veronderstellings oor die wêreld te bevraagteken en stelselmatig te skuif.

Jesus het ’n ongelooflike vermoë gehad om situasies waar daar skynbare skaarste is te omskep in geleenthede van vreugde en feesviering en gemeenskap.  ’n Lewe van gebed is om toe te laat dat Jesus hierdie wonderwerk met ons doen, met ons werklike situasies van skaarsheid, waarin ons werklik iets kort kom, maar ook met ons illusies van skaarsheid, wanneer ons ten spyte van oorvloed, nie genoeg kan kry nie.