Psalm 23; Johannes 10:22-30

12 Mei 2019

4de Sondag van Pase
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

Ons is nou in daardie kerklike seisoen wat bekendstaan as Pase. Dit verteenwoordig die veertig dae tussen Jesus se opstanding en sy hemelvaart.

En soos Jesus in hierdie veertig dae op verskillende maniere aan sy dissipels verskyn het om vir hulle die betekenis van sy opstanding bekend te maak, so ontmoet die Here ook vir ons in hierdie dae deur sy Woord. Die leesrooster wat ons volg gee elke week vir ons ’n stel tekste wat vir ons help om ’n ander perspektief op hierdie geheimenis van ons geloof sigbaar te maak.

Hierdie week staan bekend as die Sondag van die Goeie Herder en die vier tekste wat vir ons voorgeskryf is, handel elkeen op hulle eie manier oor hierdie beeld, dat Jesus die Goeie Herder is wat die name van sy skape ken, wat die nege-en-negentig agterlaat vir die een verlore skaap, wat selfs sy lewe aflê sodat sy skape die volheid van die lewe kan geniet.

In die afgelope paar weke het ons reeds op subtiele maniere kennis gemaak met hierdie beeld van Jesus. Op Paassondag het ons gehoor hoe Jesus, die goeie herder, vir Maria op haar naam roep en hoe sy Jesus aan sy stem herken. Daarna het Jesus aan Thomas verskyn en vir hom sy wonde gewys. Die goeie herder is ook die lam wat geslag is, die een wat sy lewe gee vir hulle wat hy liefhet. En verlede week het ons onthou hoe Jesus vir Petrus in sy skaamte gaan soek het, net toe hy begin dink dat hy verlore is.

***

Vandag vier ons dit: “Die Here is my herder,” sê Psalm 23. Met die opstanding ontdek ons dat hierdie Here, hierdie herder, Jesus is.

Dit is ’n teologiese stelling, want deur te sê, “Jesus Christus is my herder” bely ons dat ons die stem van God kan leer ken, deur te luister na die stem van Jesus, dat ons in Jesus se lering, lewe en dood die hart van God leer ken.

Maar, in ’n week nadat ons deelgeneem het aan ons land se demokratiese verkiesings, moet ons raaksien hoe die eerste strofe van Psalm 23 ook ’n politiese betekenis het. In die Bybelse tye, was konings ook ‘herders’ genoem.

Deur te sê dat die Here my herder is, is dus ’n belydenis oor waar my diepste lojaliteit lê. Dit is om ’n duidelike boodskap uit te stuur aan almal wat politiese mag uitoefen: Ons watch vir julle! Moenie ons onvoorwaardelike lojaliteit verwag nie. Ons ken die Goeie Herder en dit is aan Hom wat ons getrou sal bly.

Ons weet hoe lyk goeie dienslewering: groen weivelde (met ander woorde, kos en water en skuiling), waters wat mense se volle menswees verkwik (met ander woorde, rus en genot en versorging) – nie eers vir jou vriende en naasbestaandes nie, maar vir almal, beginnend by die weduwee, die weeskind en die vreemdeling.

Deur te stem het ons nog nie ons taak as burgers van hierdie land voltooi nie. As landsburgers wat ook volgelinge van Jesus is, het ons taak nou eers begin.

Ons moet die profetiese stem wees wat leiersfigure aanspreeklik hou en wat seker maak dat hulle dienslewering al hoe meer lyk na die dienslewering en die diensbaarheid van Jesus.

Maar ons moet ook die priesters wees, wat Jesus se werk van versoening voortleef in ’n land waarin daar so veel seer en so veel verdeeldheid is.

En laastens, moet ons kan erken dat ons self ook herders is, dat ons self ook leiers is. Ons het elkeen ’n sirkel waarin ons mag en invloed uitoefen, al is daardie sirkel vir sommige van ons kleiner as vir ander. Ons moet ook onsself aan Jesus se voorbeeld van ’n goeie leier toets.

As Christene en burgers is ons almal, profeet, priester en koning. Dalk is dit vir jou sinvol om in verskillende situasies vir jouself af te vra: hoe kan ek in hierdie situasie as ’n profeet, of as ’n priester of as ’n koning getuig dat Jesus my herder is?

***

Om vêrder na te dink oor die betekenis van hierdie beeld van die goeie herder, kan ons nou aanbeweeg na die teks wat ons vanoggend uit die Johannes evangelie gehoor het.

On sien hoe mense na Jesus toe kom en vir hom vra: “Hoe lank gaan jy ons nog in onsekerheid hou? As jy die Christus is, sê dit dan vir ons openlik.” Praat reguit met ons. Speak plainly, sê die Engelse vertalings van hierdie gedeelte.

Maar ’n eenvoudige, openlike antwoord is nie wat hulle kry nie. Jesus sê: “Ek het dit vir julle gesê, maar julle glo nie. Die dade wat Ek in die Naam van my Vader doen, dit getuig van My. Maar julle glo nie, omdat julle nie van my skape is nie.”

Dikwels gebeur dit dat ons baie graag ’n eenvoudige, reguit antwoord op ons vrae soek. Veral in tye van twyfel, onsekerheid en stryd het ons ’n verlange aan geloofsekerheid.

Die ironie is egter dat so ’n eenvoudige antwoord, wanneer ons dit die dringendste soek, juis die laaste ding is wat ons rêrig nodig het. ’n Wyse vriend of ’n goeie raadgewer is gewoonlik die persoon wat nie vir jou die eenvoudige antwoord gee wanneer jy daarvoor vra nie.

Die rede daarvoor het waarskynlik daarmee te make dat sommige waarhede te groot en te diep is om openlik gegee te word. En dit is veral waar van die tiepe waarhede waaroor Jesus onderrig het: soos liefde en ewige lewe, soos vergifnis en barmhartigheid. Dit is nie die tiepe waarhede wat ’n mens eenvoudig kan bely nie. Dit is veel eerder groot vraagstukke van die lewe waarin ’n mens moet leer om te wandel, waarmee ’n mens moet worstel, waarin ’n mens oor tyd, deur die twyfel en onsekerhede van die lewe leer om te vertrou. Sommige waarhede kan net ontdek word soos wat dit in ons lewens ontvou.

Kom ons veronderstel vir ’n oomblik dat Jesus vir die mense gegee het waarvoor hulle gevra het. Wat as Jesus gesê het: Ja, weet julle wat, ek is die Christus. Ek is die Messias. Sou dit tot hulle saligheid bygedra het? Sou hulle skielik Jesus se gelykenisse verstaan het, of meer getrou kon bly aan sy boodskap? Ek twyfel . . . Inteendeel, ons sien hoe mense wat teen Jesus gekant was dit juis teen hom sou gebruik om hom van godslastering te beskuldig.

Dalk is dit die rede waarom Jesus nie ’n direkte antwoord op die mense se vraag gee nie. “Ek het reeds vir julle die antwoord gegee,” sê Jesus vir hulle, “nie in woorde nie, nie in ’n eenvoudige formule nie, maar deur my optrede, deur die dade wat ek in die naam van my vader doen, deur hongeres te voed, siekes te genees, verwerptes in te sluit en sondaars te vergewe – dít getuig van my.

Maar julle vang dit nie, sê Jesus. You just don’t get it. Julle glo dit nie, want julle behoort nie aan my kudde nie. Julle vertrou my nie, want julle is nie van my skape nie.

***

Ek het hierdie week nogal met hierdie antwoord geworstel. Wat bedoel Jesus as hy sê dat hulle nie glo nie omdat hulle nie aan sy kudde behoort nie?

Jesus doen hier iets baie interessants. Let op: Hy sê nie, julle behoort nie aan my,  omdat julle nie in my glo nie. Nee, Hy sê: julle glo nie omdat julle nie behoort nie.

Is dit nie die teenoorgestelde van wat ons dikwels van Christenskap maak nie? Is ons nie geneig om te dink dat jy eers moet glo, eers sekere dinge oor God moet bely, eers geloofsekerheid moet hê en dan kan ons begin om aan God te behoort nie?

Jesus sê nee, julle glo nie, omdat julle nie behoort nie.

Hoekom is dit moeilik vir mense om te glo in Jesus se boodskap van ’n barmhartige God wat alle mense na groen weivelde toe wil lei? Kan dit wees omdat hulle nie aan gemeenskappe behoort waarin barmhartigheid eerder as selfsug die toon aangee nie?

Hoekom is dit moeilik vir mense om te glo in Jesus se boodskap van ’n genadige God wat ons van sonde versoen? Kan dit wees omdat ons nie behoort aan gemeenskappe waarin skuld bely en vergifnis aangebied word nie?

Hoekom is dit moeilik vir mense om te glo in Jesus se boodskap dat alle mense, ongeag hulle ras, klas, seksualiteit, godsdienstige oortuigings, geliefde kinders van God is? Kan dit wees omdat ons aan gemeenskappe behoort waarin hierdie verskille wel bepalend is vir wie in en wie uit is?

***

Hier is nog ’n manier om daaraan te dink: Verbeel jou dat iemand wat niks van die Christelike geloof weet nie, vir ’n jaar lank aan ons gemeenskap behoort; verbeel jou dat hulle saam met ons aanbid, saam met ons eet en inkopies doen en op vakansie gaan en aan ons basaar deelneem. Verbeel jou hulle neem deel aan ons vreugdes en ons hartseer, ons oorwinnings en ons nederlae. Verbeel jou hulle sien hoe ons konflik hanteer, hoe ons met mekaar kommunikeer, hoe ons vreemdelinge en vyande en die armes hanteer.

Verbeel jou dan, ons vra vir hulle om aan die einde van die jaar ’n geloofsbelydenis te skryf wat die spiritualiteit en geloofslewe van hierdie gemeenskap waaraan hulle behoort het opsom. Hoe sou daardie belydenis lyk? Wat sou hulle skryf as hulle, nie begin het by die amptelike belydenisse van die NG Kerk nie, maar by die morsige details van ons lewens – en van daar moes terugwerk na ons belydenis?

Wat sou ons hulle laat glo? Sou hulle na so ’n jaar in Jesus se kudde, kan glo dat Jesus die Christus van God is. Sou hulle sê dat Jesus ons herder is? Of sou ons hulle laat glo dat daar eintlik ’n ander here is wat hier aan die stuur van dinge is?

Is dit nie ’n interessante oefening om so, agterstevoor, oor geloof te dink nie? Dit laat my dink aan wanneer Jesus sê: Só sal die mense weet dat julle my dissipels is, deur julle liefde sal hulle julle as my skape herken – nie aan julle geloofsbelydenis nie, maar aan julle liefde.

As ons geloof in Jesus geloofwaardig gaan wees, moet ons nie net in Jesus glo nie – ons moet ook glo wat Jesus glo. Om hom te vertrou beteken dat ons vertroue sal hê in wat Jesus vertroue gehad het. Dit is om passievol te wees oor wat hy passievol was. Die teoloog, Debbie Thomas, sê dit soos volg:

“Sheep know their shepherd because they are his; they walk, graze, feed and sleep in his shadow, beneath his rod and staff, within constant earshot of his voice. They believe because they have surrendered to his care, his authority, his leadership, and his guidance.  There is no belonging from the outside; Christianity is not a spectator sport.  BelongJesus says.  Consent to belong.  Belief will follow.”

Ons kan nie vir Jesus van ’n afstand af leer ken nie. Word een van sy skape. Vorm genootskappe met mense wat glo in wat Jesus geglo het, wat vertroue het, in wat Jesus vertroue gehad het.

En moenie verbaas wees as jy sulke mense buite die kerk kry nie, want skape het nie seggenskap oor wie die Herder by sy kudde wil voeg nie.

Johannes 19:16-30 & Psalm 22:1-20

19 April 2019

Goeie Vrydag
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

Ons is almal die afgelope geskok gewees om te sien hoe die Notre Dame, die pragtige ou Gotiese Katedraal wat sedert die 13de eeu so onwrikbaar in die hart van Parys staan, afgebrand het.

Gelukkig was daar baie van die katedraal wat nie beskadig was nie. Baie mense was byvoorbeeld opgewonde oor die feit dat die kruis wat by die altaar gestaan het die brand blykbaar skotvry oorleef het.

Vir baie Christene het dit simboliese betekenis gehad omdat die kruis natuurlik vir ons ’n teken is van ons versoening met God; ’n simbool van God se oorwinning oor die dood en oor sonde. Daarom is daar ’n kruis in amper elke plek van Christelike aanbidding.

In die wêreld waarin die Christelike geloof begin het, sou ’n aanbiddingsplek egter die laaste plek gewees het waar jy ’n kruis sou verwag het, of waar jy enigsins ’n kruis wou gesien het.

Al manier waarop ons ’n gevoel kan begin kry van wat die kruis in daai wêreld vir iemand sou gesimboliseer het, is om te verbeel dat jy in ’n kerk instap en voor by die altaar ’n groot afbeelding van ’n elektriese stoel of ’n guillotine gesien het.

Die kruis was ’n teken van lyding, vernedering en skaamte.

Ons voorlesings vanoggend illustreer dit duidelik vir ons.

Die teks uit Johannes laat sien vir ons een lang spektakel waardeer iemand ont-mens word.

Mens kan verstaan waarom die woorde van Psalm 22 by Jesus opgekom het toe hy gestroop van alle waardigheid aan die kruis hang. Dit is ’n tiepe marteling wat jou helemaal verwyder van God en mens laat voel:

“My God, my God, waarom het u my verlaat?”

“Maar ek is ’n wurm en nie ’n mens nie,
bespot deur mense, verag deur die volk.”

Toe Jesus ’n klein seuntjie was, was daar glo ’n opstand in Galilea gewees wat op ’n brutale manier deur die Romeine stilgemaak was. Daar was glo duisende kruise langs die paaie in Galilea. Die kruis was ’n simbool van ’n magtige wêreld-ryk en ’n kragtige herinnering aan almal dat hulle lewens in die hande van die Romeinse ryk was. In daardie dae sou jy gereeld kruise langs die pad of buite ’n dorp of stad gewaar het, maar verseker nie in ’n plek van aanbidding, soos in ’n kerk nie.

Waarom sit ons met as die kern van ons verbeelding?

Hoe kan ons dan, as Christene, so ’n instrument van marteling en vrees en moord gebruik as ’n teken van ons verlossing van die dood en van sonde; ’n simbool van God se nuwe skepping?

Hoe kan ons op ’n sekere Vrydag elke jaar Jesus se kruisdood onthou en daardie dag dan ‘goed’ noem?

Hoekom is vandag Goeie Vrydag?

***

Dit is nie so maklik om ’n antwoord op hierdie vrae te gee nie.

Een rede hoekom dit moeilik is, is omdat Jesus se kruisdood en die Christelike verkondiging daaroor, ten diepste ’n geheimenis bly. Dit bly ’n misterie dat God se oorwinning bereik word deur wat vanuit ’n menslike perspektief net as ’n verskriklike nederlaag gesien kan word.

Om te sê dat die betekenis van die kruis ’n misterie is, is om te sê dat dit meer is as ’n probleem. Om ’n probleem te verstaan – soos, byvoorbeeld, ’n wiskundige probleem – moet ’n mens dit oplos. ’n Misterie kan ’n mens egter nie oplos nie. Om ’n misterie te verstaan moet ’n mens daaraan deelneem, moet ’n mens in die geheimenis intree.

Goeie Vrydag is ’n misterie waaraan ons jaar na jaar deelneem, ’n verhaal waarvan ons deel raak, waarin ons self ook van die hoof karakters moet word. Soos wat ons daardie pad stap, en toelaat dat ons in daardie verhaal opgeneem word, begin die betekenis daarvan stadig maar seker in ons lewens ontvou.

Jaar na jaar kom ons, al hoe nader aan Paasfees, en dan ontdek ons – tot ons ontsteltenis – jaar na jaar, dat ons nie by Sondag se viering kan uitkom, sonder om eers deur die donker nag van Jesus se lyding en die eensaamheid en verlatenheid van die kruis deur te gaan nie.

Dis een rede hoekom dit nie maklik is om te sê hoekom Goeie Vrydag ‘goed’ is nie. Soos enige verhaal, soos enige geheimenis is dit so ryk aan betekenis dat dit moeilik is om dit te verduidelik. Mens moet eenvoudig daaraan deelneem, in navolging van Jesus, in gehoorsaamheid en in geloof.

As jy dus vanoggend hier sit en worstel met die betekenis van Goeie Vrydag . . . as die kruis jou ontstel . . . moenie besorg wees oor jou besorgdheid nie, dit is deel van die reis, dit is deel van die geheimenis. Om daaraan deel te neem, dit is God se belofte, is lewegewend; dit maak mens vry.

Daar is egter ’n tweede rede hoekom dit nie maklik is nie.

Die oudste uitbeelding van Jesus se kruisdood waarvan ons weet is te vinde in Rome, in wat eens ’n keiserlike paleis was. Daar teen ’n muur is daar ’n merkwaardige prent uitgekrap teen ’n muur. Dit is van die 2de eeu na Christus.

’n Esel hang – soos ’n mens – oopgespalk aan ’n kruis, met ’n groot esel-kop eenkant toe gedraai. Skuins voor die gekruisigde esel staan iemand daarna en opkyk. Sy linkerarm en -hand gelig in ’n groet of gebed. Dwarsoor die uitbeelding is in groot letters uitgekrap: Aleksomenos aanbid sy God.

Niemand weet presies wie dit geteken het, of hoekom nie, maar een moontlike verklaring is dat Aleksamenos ’n slaaf was wat in die paleis gewerk het. Aleksamenos was ’n Christen; en hierdie feit het duidelik groot afsku en irritasie by een van sy mede slawe verwek. Genoeg vir hom om die moeite te doen om hierdie spotprent teen die muur uit te krap.

Dirkie Smit som die houding op wat die graffiti-kunstenaar waarskynlik teenoor sy ‘vriend’ Aleksamenos gekoester het:

“Om voor ’n kruis te staan en aanbid is dwaas en aanstootlik. Sulke mense aanbid ’n esel. Want net ’n stomme, redelose, magtelose esel sal hom laat uitklee aan ’n kruis. Nie ’n god nie. Want ’n god – net die naam sê dit tog al – het te make met grootheid, met mag en heerskappy, met prag en praal. In ‘god’ hoor ’n mens tog genot, voorspoed en sukses, welvaart en seën, heerlikheid en eer. Wie voor ’n kruis staan en aanbid, aanbid ’n stomme esel, en is daarom self ook esels. Bespotlik. Gek. Soos Aleksamenos, die dwaas. Kyk net!”

Die tweede rede waarom dit moeilik is om die ‘goeie’ in Goeie Vrydag te sien, het te make met die menslike hart. Dit het te make met my eie hart. Ek wil nie aan ’n gekruisigde god glo nie.

Ja, ek is Aleksamenos, die dwaas wat 2000 jaar later nog voor ’n kruis staan en aanbid, maar iewers in my hart hoor ek ook sy vriend se stem. Ek wil eerder in ’n sterk en groot en voorspoedige god glo. My lewe getuig daarvan. My keuses en prioriteite sê dit, al bely ek iets anders op ‘n Sondag. My aanbidding is halfhartig. My geloof is wankelend. Ek is nie altyd daarvan oortuig dat wat ons hierdie Vrydag herdenk en vier ‘goed’ is nie.

Daarom is Goeie Vrydag, hoewel ons dit ‘goed’ noem, ’n dag van verootmoediging en skuldbelydenis, ’n dag waarop ons met die gekruisigde God worstel en ons harte voor God blootlê.

Dit is deel van wat dit beteken om voor ’n kruis te staan en aanbid. Soos ons vroeër gesing het:

O Liefde, ek aanskou in al u wonde
die vloek van sonde!

U lyding breek my trotse hart en rede;
dit buig my neer, en skep in my u vrede;

Die kruis ontbloot die diepte van ons vaskleef aan mag eerder as liefde, aan welvaart eerder as barmhartigheid, aan sekuriteit eerder as vryheid. Die vrede van die kruis kom eers nadat dit my trotse hart en rede gebreek het. Dan eers begin ek sien hoe die kruis ’n teken is van God se liefde.

***

Hoe is die kruis ’n teken van God se liefde?

Ons het iets hiervan gesien toe ons gisteraand Lukas se weergawe van die kruisiging gelees het. Soos Jesus gekruisig word, sê hy: “Vader, vergewe hulle.”

Ons Johannes-teks gee vir ons nog ’n voorbeeld hiervan. Ons sien hoe Jesus in sy oomblik van verlatenheid, reeds besig is om sy belofte na te kom. Hy het mos belowe dat hy gaan om ’n plek gereed te maak, en hier, waar dit lyk of die dood besig is om te seëvier, kom hy sy belofte steeds na:

“Toe Jesus sy moeder sien, asook die dissipel vir wie Hy lief was wat by haar staan, sê Hy vir sy moeder: “Vrou, kyk, daar is u seun!” Daarna sê Hy vir die dissipel: “Kyk, daar is jou moeder!” En van daardie oomblik af het die dissipel haar in sy huis geneem.”

Die Jesus wat aan ’n kruis sterf is absoluut konsekwent met die Jesus wat ons leer ken het in die evangelies.

Jesus vertoon vir ons ’n goddelike liefde wat nie deur geweld oorwin kan word nie. Ons doen ons ergste, en selfs dit kan nie vir God afsit nie. Ons verraai, verloën, veroordeel en vermoor die een wat die liefde van God in woord en daad vergestalt; maar daardie liefde hou aan om te doen wat dit nog altyd gedoen het: dit versoen, dit genees, dit bevry, dit vergewe, dit verwelkom.

Soos Jesus in Johannes 12 gesê het, wanneer ek verhoog gaan word, sal ek alle mense na my toe trek. Jesus se kruisiging is ook sy verhoging, sy verheerliking, want daardeur vertoon hy die heerlikheid van God. God se versoenende liefde wat alle mense, selfs in ons vyandigheid, na hom te trek.

So is die kruis ’n simbool van die vryheid van God se liefde. ’n Liefde wat vry is van sonde en vrees en die dood. Hier is ’n God wie se houding teenoor ons nie verander kan word deur wat ons doen nie. As God wil liefhê en vergewe, gaan God dit doen, of ons daarvan hou of nie.

Dit is nie hoe ons is nie. Ons liefde is gebonde aan ’n tiepe emosionele ekonomie waarin ons sê: Ek sal jou vriend wees, as jy my vriend is. As jy my sleg behandel, sal ek jou sleg behandel. Anders as óns liefde, wat gebonde is aan sulke eindelose, dodelike, tit-for-tat siklusse, is God se liefde vry van geweld en vergelding.

Daarom lyk dit, vanuit ’n wêreldse perspektief, na ’n nederlaag. Tog is dit God se oorwinning, want die liefde wyer om te dwing, dit wyer om te oorheers en te manipuleer nie. Dit bly doen wat dit doen, al doen ons ons beste om dit te stil. Dít is die krag van God. Dit is die aantrekkingskrag van God se liefde wat alle mense na Jesus toe trek.

Sy liefde is altyd sterker as ons gruwelikste pogings om dit stil te maak. Ook in ons eie harte. Sy liefde oorstyg my ongeloof, dit oorstyg my twyfel, dit oorstyg my vrees; dit is dieper as my haat, wyer as my selfsug, dit omvou my moedeloosheid, dit hou my vas in my verdriet.

Jesaja 9:1-6

25 Desember 2018 – Kersfees
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

[Hierdie Kersfeesmeditasie is geinspireer deur en haal ruim aan uit ‘n reeks nadenkings uit Dirkie Smit se bundel koerantrubrieke, Dieper as wat mens dink.]

Voordat ek na hierdie gemeente toe geroep is, het ek die voorreg gehad om by Stellenbosch filosofie te doseer aan eerste-jaar teologiestudente.

Een van die denkers wat ek met hulle behandel het – iemand wat ’n groot indruk op my én die studente gelaat het – was die sosiale denker Hannah Arendt.

Sy was ’n Joodse vrou wat in 1906 in Duitsland gebore is. Met die aanvang van die Tweede Wêreldoorlog het sy gehelp om Joodse kinders uit die land uit te smokkel, maar moes later ook self na Amerika vlug, waar sy uiteindelik groot aansien as ’n verslaggewer en politiese filosoof verwerf het.

Een van die dinge wat my die meeste van Hannah Arendt se storie fassineer, is haar verhouding met een van haar dosente; die omstrede en invloedryke filosoof, Martin Heidegger.

Heidegger sou uiteindelik ’n ondersteuner van die Nazi’s geword het – en Arendt, die Jood, moes vlug om haar lewe te red. Maar, van vroeg af het sy groot bewondering vir hom gehad en selfs ’n vurige romantiese verhouding met hom aangeknoop.

Arendt se liefde vir Heidegger het egter nie beteken dat hulle dieselfde sienings gedeel het nie. Een van Heidegger se kern sienings was dat die diepste wese van ’n mens daarop neerkom dat ons sterf. Om ’n mens te wees is om sterflik te wees. Ons finale horison is altyd die dood. Daarom beskryf Heidegger menswees as altyd-op-pad-om-te-sterf.

’n Mens is ook dié wese wat te wete kan kom dat hy of sy sterf. En omdat ons dit kan weet probeer ons lewenslank om hierdie wete te vermy. Ons probeer op allerlei maniere om ons eie sterflikheid te ontvlug; om te ontken of te vergeet dat ons verganklik is.

Hoewel hierdie siening van Heidegger geweldig invloedryk is – en tot ’n groot mate ook waar is – het sy jong student, Hannah Arendt, presies die omgekeerde gedink.

In haar boek, The Human Condition, beskryf sy menswees – nie as altyd-op-pad-om-te-sterf nie – maar as ’n ewige-gebore-word. Die merkwaardigste ding van menswees, sê sy, is nie dat ons sterf nie, maar dat ons gebore word.

Meer nog: om ’n mens te wees is om ewig wéér gebore te word; om elke keer wéér, elke dag núút gebore te kan word. Hiervoor munt sy selfs haar eie term: ‘nataliteit’, geboortelikheid. Ons is gebore-worders, geboorte-mense, skryf sy.

Dis éérder hoe ons oor onsself moet dink. Om ’n mens te wees is om pas-nuut-gebore te wees, nie op-pad-na-die-dood nie. Dís die ingesteldheid wat ons moet koester. Elke dag is nuut! Elke oomblik, elke geleentheid, elke ontmoeting, elke verhouding is soos ’n nuwe geboorte.

Al lê daar groot wysheid daarin om ons eie sterflikheid te kan verwelkom en al maak die Christelike tradisie daarom ook groot erns met die dood, val die klem van die evangelie óók op die lewe eerder as die dood. Dink aan die Bybelse motiewe van opstanding en wedergeboorte, van gebore word en weer gebore word, van die ou dinge wat verbygaan en ’n nuwe ding wat gebeur.

Arendt, die Jood, moes vir baie Christene hieraan herinner toe sy skryf: “die grootste simbool van dié wonder wat die wêreld verlos van ruïne en dood, die heerlikste uitdrukking daarvan, is die Christelike Evangelies se aankondiging van die goeie tyding: ’n Kind is vir ons gebore, ’n Seun is vir ons gegee.”

So haal sy die einste teks uit Jesaja 9:6 aan wat ons vanoggend voorgelees het.

Die wonder by elke nuwe kindjie – sê Arendt – is dat dit die geboorte is van ’n nuwe bewussyn, ’n nuwe self, ’n nuwe wil…

(Iemand het my nou die dag meegedeel, dat daardie wil op die ouderdom van drie nie onderskat moet word nie).

Elke nuwe kindjie is die aanvang van ’n nuwe manier van kyk – eintlik die begin van ’n hele nuwe wêreld. Want daai klein ogies gaan ’n nuwe wêreld ontdek en ’n hele nuwe werklikheid bewoon as wat die ouers selfs van kan droom.

Baie van julle wat al kinders of kleinkinders – of selfs agterkleinkinders! – se geboortes meegemaak sal dit beter verstaan as ek… So ’n kindjie verander álles. Alles is anders, omdat dié kleinding nou óók hier is.

Dink aan ’n baba Mandela, ’n Ghandi, ’n Moeder Theresa, ’n Wilberforce… noem maar op… Wie sou by hulle geboorte, dikwels in donker tye, kon sê dat hulle die wêreld so anders sou laat? En dink aan hoeveel keer hulle in hulle lewens nie wéér gebore moes word om uiteindelik so ’n verskil te kan maak nie…

Is dit nie die wonder van wonders nie?

En elke nuwe geboorte verkondig opnuut, dat hierdie wonder van nuutheid, vryheid en verbeelding van ons almal waar is. Dat dít is waarop ons menswees ten diepste neerkom.

En soos Arendt sê, is die heerlikste uitdrukking van hierdie waarheid die goeie tyding dié kind wat aan ons gegee is en genoem word, Wonderbare Raadgewer, Sterke God, Ewige Vader, Vredevors.

Soos die teks ons herinner, kan dit met ons gebeur dat die dood vir ons die enigste en laaste horison word, dat ons soos Jesaja sê, mense word wat “in die duisternis ronddwaal” …mense word wat altyd net “’n stikdonker land” om ons sien.

Die slawejuk op ’n mens se skouers kan so swaar raak, dat slawerny vir ons die enigste en finale horison word. Die gedruis van stewels op pad na nóg ’n slagveld, of die beelde van nóg bebloede hemde kan ons moedeloos, uitsigloos laat.

Dit kan met ons gebeur dat ons nie meer met verwagting lewe nie; nie meer glo dat dinge anders kan wees nie. Ons kan verleer hoe om met die verbeelding en afwagting van ’n kind na die wêreld kyk. Ons kan so op-pad-na-die-dood-toe lewe dat ons eintlik reeds dood is.

Maar vir ons is ’n kindjie gebore. En kyk, die kindjie wat gebore is, is die Wonderbare raadgewer: van nou af en vir altyd sal hy reg en geregtigheid vestig. En elkeen wat hom volg sal as lig vir die wêreld en sout van die aarde gebore word, as regmakers sal hulle nuut gebore word, elke dag wéér, elke dag núút.

Vir ons is ’n kindjie gebore.

Leef daarom met hoop, gooi af daai swaar juk op julle skouers, verpletter die slawedrywer se stok. Die ou dinge is aan die verbygaan…

En kyk, die kindjie wat gebore is, is die Vredevors: sonder einde sal hy vredemaak. En elkeen wat hom volg sal as vredemakers gebore word, as vredemakers nuut gebore word, elke dag wéér, elke dag núút.

Vir ons is ’n kindjie gebore.

Leef daarom met vreugde, want die marsjerende stewels en bebloede mantels is vir die vlamme bestem, sê Jesaja.

Dit is die goeie tyding van Kersfees.

Die diepste werklikheid oor jou, die grootste geheimenis van die wêreld, as dat daar ’n kindjie vir ons gebore is.

Daarom is niks ooit so finaal vasgeloop soos dit mag voorkom nie. Daarom is geen situasie ooit so uitsigloos, dat sake nie nuut kan word nie. Die lewe is nooit so verby soos dit mag lyk nie. Iets onverwags en nuut kan altyd gebeur wat alles verander.

Soos ’n kindjie mag dit klein en onbeduidend wees; dit mag in ’n vergete stal plaasvind waar skaapwagters die enigste getuies is, maar dit kan meebring dat alles nuut word.

Mag jy op hierdie Christusfees, dit opnuut ontdek.

Mag jy dit met die verbeelding en opgewondenheid van ’n kindjie ontdek. Dat jy ’n gebore-worder, ’n geboorte-mens is. Altyd pas-nuut-gebore.

Jou lewe is vol belofte, gevul met lewensmoontlikhede, swanger aan nuwe geleenthede, want vir jou is ’n kindjie gebore.

Koester daarom altyd die hoop wat in jou leef. Maak vrede. Doen vreugde. En verwelkom elke kind van God met liefde.

Rut 3:1-5; 4:13-22

18 November 2018
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

So kom die tyd wat ons met Rut en Naomi en Boas spandeer het tot ’n einde. Maar dis natuurlik nie die einde nie – dis ’n nuwe begin.

Wat in ’n stadium na ’n onoorkombare krisis vir Naomi gelyk het word deur Rut se getrouheid en Boas se goedgunstigheid ’n nuwe begin.

Dis ’n nuwe begin vir Rut wat deur haar huwelik met Boas haarself in Israel kan vestig. Dis ’n nuwe begin vir Naomi wie deur die geboorte van haar kleinseun Obed óók’n losser ontvang – iemand wat haar familiegrond kan erf en in haar oudag vir haar kan sorg.

Die manier waarop die verhaal tot ’n einde kom, wil egter vir ons sê dat die geboorte van hierdie kindjie, Obed, nie net vir Naomi en Ruten Boas ’n nuwe begin is nie – dit is ook ’n nuwe begin vir Israel.

“Obed was die voorvader van Dawid.” So eindig die verhaal. En dan, net om seker te maak dat mens dit nie gemis het nie, asof die verteller wil seker maak dat ons snap wat hy of sy vir ons wil sê, word hierdie einde opgevolg deur die geslagsregister van Peres tot by Dawid. “…Boas was die vader van Obed, Obed van Isai, en Isai was die vader van Dawid.”

Hoekom hierdie dubbele verwysing, aan die einde van die verhaal na koning Dawid?

***

Die rede het waarskynlik te make met die volgende. Kenners glo dat die boek Rut, hoewel die storie self in die tyd van die Rigters afspeel, heelwat later geskryf is: in die tydperk kort nadat die Israeliete vanuit ballingskap in Babilonië na Israel kon terugkeer.

In 587 v.C. is Jerusalem deur die Babiloniërs verwoes en die Israeliete se elite na Babilon weggevoer. Omtrent 50 jaar later, nadat die die Perse weer vir die Babiloniërs verslaan het, is ’n edik uitgereik (Sires) wat die Israeliete toegelaat het om terug te keer na die beloofde land; om weer te begin om Jerusalem se stadsmure te bou. Hulle is ’n mandaat gegee om die tempel weer op te rig en, bowenal, om die wet van God weer in die land in te stel.

Hierdie tyd van herbou was die tyd van Esra en Nehemia, priesters wat die volk se geloofslewe weer op die regte spoor wou stel, politiese leiers wat weer die wet van God sentraal wou stel.

Hoe kan ons suiwer wees voor God? Hoe kan ons getrou bly aan die HERE en aan God se wil? Met die terugkeer uit Ballingskap was dit ’n knellende vraag. Israel moet suiwer bly om te oorleef; maar hoe?

Een van die sake wat vir Esra en Nehemia baie gryshare gegee het, was die feit dat daar in die tyd wat hulle in ballingskap was, ondertrouery plaasgevind het tussen die Israeliete wat in die land agtergebly het en, onder andere, die Moabiete.

Esra het gevoel dat troue liefde aan God bo alle ander verbintenisse gestel moes word – dit was immers Israel se ontrou wat hulle in ballingskap laat beland het. In Esra 10:2-3 lees ons dus:

“Ons het ons gelofte aan God gebreek deur met heidense vroue te trou, maar ten spyte hiervan is daar hoopvir Israel: Laat ons dus ’n verbond met ons God sluit om al hierdie vrouens en hulle kinders te verwerp.”

So is daar besluit – nie net dat alle ondertrouery met heidense vroue verbied word nie – maar óók dat alle bestaande gemengde huwelike summier beëindig moet word.

As ons die verhaal van Rut in die lig van hierdie konteks van die skei en verwaarlosing van vroue en kinders lees, word dit protes-literatuur wat ernstige kritiek lewer teen ’n verskriklike onreg wat teen mense van Moabitiese afkoms – en hulle families, hulle kinders – gepleeg was.

Deur te beklemtoon dat koning Dawid die nasaat van ’n gemengde huwelik tussen ’n Israeliet en ’n Moabiet is, word ’n ernstige waarskuwing gerig aan almal wat durf om sulke huwelike op te breek en te verban: Is ons nie só dalk juis besig om onsself uit God se reddingsplan uit te sluit nie? As God eenkeer deur die getrouheid van Rut, die Moabiet, sy reddende wil vir Israel tot vervulling kon bring, wat sê dat God dit nie dalk weer wil doen nie?

Op hierdie punt is dit vir ons wat onsself Christene noem dalk belangrik om te onthou dat Matteus sy evangelie nie eindig nie, maar begin met ’n geslagsregister en dat hy moeite doen om aan te toon dat Jesus ook ’n nasaat is van Rut, die Moabiet.

Wat as heiligheid niks te doen het met etnisiteit en ras nie, maar met God se verbondstrou aan mense – alle mense? Wat as die heiligheid van ’n mens nie afhang van hulle bloedlyn nie, maar van hulle beskikbaarheid om God se troue liefde na te boots?

Wat as die hoogste vorm van daardie troue liefde juis liefde is vir die vreemdeling – hulle wat nie die vermoë het om ons liefde aan ons terug te besorg nie? En wat as die uitstaande voorbeeld en die instrument van God se verbondstrou juis só ’n vreemdeling is – ’n vlugteling? of ’n politiese krimineel wat buite die stadsmure gelos word om aan ’n kruis te hang?

In ons tyd, wanneer daar wêreldwyd, maar ook in ons eie land, al hoe meer ’n wending is tot die beskerming van my eie – mý mense, mý taal, mý volk – ten koste van ‘die ander’, is dít ’n belangrike boodskap om te hoor en sonder ophou te verkondig.

***

In die korte is dit die eenvoudige boodskap van Rut.

En tog… iets bly by my spook.

Hoe kan dit wees dat so veel van die mense wat vandag figuurlike en letterlike mure bou om vlugtelinge en ander ongewenstes te verstoot, beweer dat hulle in hierdie tradisie van Rut en Jesus staan?

Hoe kon Esra en Nehemia beweer dat hulle in ’n tradisiestaan wat sorg vir die weduwee, die weeskind en die vreemdeling – terwyl hulle toegelaat het dat talle vrouens en kinders uit hulle gesinne en ondersteuningsnetwerke verstoot was?

Vanwaar hierdie dubbelsinnigheid? Vanwaar hierdie haat vir die vreemdeling, vir hulle wat ‘anders’ is?

***

Iemand wat oor die jare diep hieroor nagedink het, is die Franse filosoof en sielkundige Julia Kristeva. Deur haar navorsing, maar ook jare se kliniese ervaring het sy ’n boek geskryf met die titel Strangers to Ourselves.

Kristeva maak die argument dat die hierdie dryf om die vreemde en die vreemdeling te vrees en te haat diep in ons psige gesetel is.

Xenofobie is volgens haar niks meer is as ’n onbewuste meganisme waardeer ons die vreemde binne-in onsself eksternaliseer, projekteer op ’n vreemdeling ‘daar buite’?

So probeer ons, sê Kristeva, ontken dat ons eintlik van onsself vervreemd voel. Deur die vreemdeling te verstoot dink ons dat ons ontslae geraak het van die ervaring van vervreemding binne ons – van die vrees en die angs en die verwarring en die wanhoop wat in ons binneste opstoot – maar eintlik bluf ons onsself.

Die vervreemding, die vrees en die angs, word nie verdryf nie – uiteindelik bly ons vreemdelinge vir onsself en die vreemdeling bly verstoot.

Ek was hierdie week bydie winkels. Terwyl ek op die roltrap gestaan het, draai ’n man (waarskynlik afgetree) skielik om na my toe en bars uit: “This world is nuts. It’s insane.You know, I am so glad that I am not your age. This world is becoming crazy.”

Ek glimlag en sê: “But I am glad to be my age.”

“This place is going to hell!” sê hy toe. “The world is going to hell! I am so glad that I am notyour age.”

Ons voel vervreemd van onsself, ons voel soos vreemdelingein ons eie land, ons is bang, oorweldig deur angs, gevul met wanhoop. En dan, inplaas daarvan dat ons ons vervreemding erken, projekteer ons dit op dieander.

Eintlik wou die man op die roltrap sê: “I feel like I’m going crazy. I am in hell. I am confused, afraid and in despair… I fear formyself, but most of all I fear for my grandchildren, they are about your age.”

Maar dit is te moeilik om te erken; veel makliker om dit te eksternaliseer: This place is going to hell; I am so glad that I am not you!”

Ons is self verwond, maar kan dit nie erken nie. So gebeur dit dat die ongeneesde wonde in onsself maak dat ons ander verwond. Ek het ’ndik vel, maar stel jou voor ek was ’n jongmens – soos vele in ons land – watself verward en angstig voel – wat self voor die afgrond van wanhoop staan enwonder of die lewe die moeite werd is – hoe kan daardie verwonde uitbarstingnie verwond het nie?

Dalk was dit ook Esra en Nehemia se belewenis nadat hulle getraumatiseer, na jare in ballingskap teruggekeer het Jerusalem toe… Dalk het hulle ook daar aangekom; soos vreemdelinge in hulle eie land gevoel. Dalk help dit om hulle wrede optrede teenoor die vrouens en kinders van Moabitieseherkoms te verklaar?

Na die ontmoeting op die roltrap het ek gedink dat ek die ouman en sy vrou eintlik moes uitnooi vir ’n koppie koffie – ’n geleentheid gee om werklik te sê wat hulle voel. Al wat ek in die oomblik kon doen, was om teglimlag en sê: “we have to live in hope.”

Maar hoe beweeg ’n mens van vrees en angs na hoop?

***

Hiervoor is daar nie ’n eenvoudige antwoord nie, maar ek dink die storie van Rut waarmee ons die afgelope paar weke gewandel het help ons deur vir ons een of twee rigtingwysers te gee. Ek noem drie sulke merkers wat ons by die koffie en tee verder kan bespreek.

  1. Uitruil van stories

Die skrywer van Rut se teengif teen xenofobie was om die storie van een Moabiet met empatie te vertel.

Dalk kan dit ook in ons land ’n teengif wees teen die al hoe gevaarliker polarisasie wat ons sien – om eenvoudig na mekaar se stories oor die skeidslyne heen te luister en die vrymoedigheid te neem om ons stories met ander te deel.

Dit is moeilik om van iemand anders ’n sondebok vir ons eie vrees te maak as ons hulle storie gehoor het, wanneer hulle nie net ’n draer van ons vrees is nie, maar mense met ’n verhaal.

2. Daarvoor moet ons egter eers tot verhaal kan kom oor die vreemde in onsself. Leer om die vreemde in onsself te omhels.

Hier is Naomi, met haar klaaglied in hoofstuk een vir ons ’n voorbeeld.

Vertel jou storie so onbevange en eerlik as moontlik. Erken jou vrees, jou angs, jou wanhoop, jou onsekerheid, jou hulpeloosheid. Nie altyd maklik nie. Maar as ons ruimtes kan vind en virmekaar die ruimtes kan gun waarin ons wel tot verhaal kan kom oor ons eie vervreemding, kan dit die begin van genesing beteken.

3. Wanneer ons bereid is om ons vrees eerlik teenoor ander te erken, bied dit vir hulle die geleentheid om met ’n belofte teantwoord.

Dalk lê ons nuwe begin, soos die van Boas en Naomi en Israel, in die hande van hulle wat vir ons na die grootste bedreiging lyk.  

Daarvoor het ons egter ’n ander taal, ’n ander tiepe gesprek nodig – nie die sterk, polariserende taal wat ons publieke diskoers oorheers nie, maar die kwesbare taal van belofte.

Hier dink ek weer aan Rut se belofte aan Naomi in reaksie op haar klag. Luister na Stef Bos se lied van Ruth.


Ek is ’n vreemde hier
Ek het my land gelos
Ek het jou pad gekruis
Ek het jou spoor gevolg

Jy het gesê gaan terug
Moe nie op my vertrou
Maar jy’s ’n deel van my
Wat doen ek sonder jou

En ek weet die toekoms is onseker
En die donker is digby
En ek weet ons wag ’n lang reis
Reg deur die woestyn

Maar jou land is my land
Jou volk is my volk
Jou taal is my taal
Jouw God is my God

Jou droom is my droom
Jou pad is my pad
Jou toekoms my toekoms
Jou hart in my hart

Ek weet jou volk is bang
Voor ons wat anders is
Maar ek sal brugge bou
Daar waar die afgrond is

En ek sal terugverlang
Wanneer die wind sal waai
Wat uit die Suide kom
Van my geboorte grond

Maar ek sal sterk wees
En ek sal oorleef
Want ek wil naas jou staan
Al sal dit moeilyk wees

Maar jou land is my land
Jou volk is my volk
Jou taal is my taal
Jouw God is my God

Jou droom is my droom
Jou pad is my pad
Jou toekoms my toekoms
Jou hart is my hart

My deel is jou deel
My brood is jou brood
Jou lewe is my lewe
Jou dood is my dood

En wanneer die donker kom
En jou mense my ontwyk
Sal ek my liefde gee
Totdat die haat verdwyn

Want jou huis is my huis
Jou angs is my angs
Jou stilte my stilte
Jou land is my land
Creative Commons Licence

Kopiereg: Hierdie werk deur Helgard Pretorius word gelisensieer onder ‘n “Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 2.5 South Africa License”.