Eksodus 32

15 September 2019

Veertiende Sondag na Pinkster
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

Na bevryding uit Egipte, Hebreërs word nou Israeliete, veertig jaar lange reis na die beloofde land,

Gou kom die Israeliete agter, die reis van Egipte na die beloofde land is ook ’n reis na binne, ’n reis waarin hulle harte herskep moes word. Hulle moes die Egiptiese bestaanswyses afleer en ’n leer wat dit beteken om vry-mense te wees, om aan die regverdige en getroue en genadige Here te behoort en nie aan die Farao en die Farao se ryk van onderdrukking en misbruik van mense nie. Hulle moet leer wat dit sal beteken om ’n seën vir alle volke en nasies te wees

So word die Woestyn ’n skool waarin die Here vir hulle ’n nuwe hart gee:

  • Die manna uit die hemel (dankbare afhanklikheid en mededeelsaamheid),
  • die Sabbat (neem ’n dag om te rus, sodat julle kan onthou dat julle slawe was en dat die Here julle gered het, en sodat julle julle opnuut sal beywer vir die dag dat daar nie meer slawerny sal wees nie)
  • die Torah (’n grondwet wat die nuwe verbond tussen God en sy mense verteenwoordig; leefreëls waarvolgens hulle ’n voorbeeld en ’n seën vir die nasies sal wees).

Maar, hierdie 40 jaar is nie sonder groeipyne nie. Dis nie ’n liniêre opwaartse kurwe na die beloofde land toe nie; dis eerder ’n comrades maraton met opdraandes en beserings en allerhande onvoorsiene terugslae.

Vanoggend se teksgedeelte vertel van een so ’n terugslag. Moses het die volk verseker dat hy na veertig dae op die berg na hulle toe sal terugkeer. Maar toe hy op die oggend van die veertigste dag nog nie verskyn het nie, het die volk begin voel hy sloer nou te lank.

Hulle het ongeduldig begin raak, hulle het vergeetagtig geraak, hulle het angstig en paniekbevange geraak.

Waar is die man Moses dan nou? Ons soek ’n god wat by ons is, wat ons kan sien. Aaron voel hoe die volk roer. Aaron sien hoe die volk beweeg en hy beweeg saam. Sy optrede herinner baie sterk aan een van die talle populistiese leiers wat wêreldwyd al hoe meer mag kry en aandag geniet: onkritiese aanvaarding van wat ook al die volk wil hê. Drie dinge wat populistiese leiers doen:

  • Hulle maak misbruik van mense se ongeduld en angs.
  • Maak ’n goue kalf uit die ringe wat hulle uit Egipte gebring het. Hy gebruik die dinge van Egipte, die gereedskap van slawerny en onderdrukking om ’n god te maak. Einstein: logika wat gister se probleme geskep het, kan nie môre se oplossings bied nie. Dink aan mense wat die doodstraf wil terugbring om misdaad in te perk, weermag in die townships, polisie wat by Marikana ’n optog in ’n slagveld omskep het, ’n nuwe regering wat die ou elite eenvoudig vervang het met ’n nuwe elite en wat geld wat bestem is vir armes gebruik om hulleself ryk te maak.
  • Wanneer die volk sê: dit is die god wat ons bevry het, dan korrigeer Aaron hulle nie. So raak Aaron selfs bereid om die geskiedenis te herskryf.

Aaron is baie slings: Môre vier ons fees oor YHWH? Hy verbloem die afgodsdiens in die naam van YHWH. Dit is die gevaarlikste vorm van afgodsdiens: wanneer ons afgode aanbid in die naam van die Here. Wanneer ons ons afgodsdiens selfs van onsself af wegsteek. ’n Subtiele vorm van afgodsdiens wat stadig maar seker vir God herdefinieer. Eintlik aanbid is geld, mag, blydskap, gemak, sekuriteit, godsdiens – maar as ons dit in die naam van God doen, is dit okay. En dan bid ons tot God om vir ons te gee wat ons van ons afgode verwag.

Augustinus: Afgodsdiens is om te aanbid wat gebruik moet word en om te gebruik wat aanbid moet word.

Wat is die gode waaraan ons harte kleef? Individualisme, materialisme, nasionalisme, geld, sekuriteit, geweld . . .

Wat ons moet raaksien is dat daar sekere kondisies is waarin ons veral vatbaar is om na afgode te gryp: wanneer ons ongeduldig raak, wanneer ons vergeetagtig raak, wanneer ons angstig raak of bedreig voel of nie die herkenning kry wat ons voel ons verdien nie.

Toe God sien dat die Israeliete hulle rug draai op hulle ooreenkoms en van die gegote kalf sê: “dit is die God wat ons uit Egipte bevry het,” het God woedend geraak.

Eers lyk dit of God sy volk wil onterf. “Gaan af,” sê God vir Moses, “want jou volk wat jy uit Egipte laat optrek het, het hulle wangedra.”

En dan die volgende verskriklike woorde: “Laat my dan nou met rus,” sê God vir Moses, “sodat my toorn teen hulle ontbrand en Ek hulle kan vernietig. Ek sal dan van jou ’n groot nasie maak.”

Hoe moet ons God se woede, wat selfs dreig om die Israeliete te verwoes, verstaan?

  1. As profeet word Moses in God se teleurstelling en verontwaardiging ingenooi. Ook as lesers word ons uitgenooi om deel te neem aan wat dit vir God beteken wanneer ons ons rug draai op God, en op onsself, wanneer ons minder is as wat ons kan wees. Die Hebreeuse woord wat in Afrikaans as ‘toorn’ vertaal word, is nie ’n irrasionele woedeuitbarsting nie. Die woord beteken veel eerder iets soos ‘regverdige verontwaardiging’ – dit is ’n uitdrukking van diepe verontwaardiging oor onreg en ontrou.
  2. Daarom sê iemand soos Abraham Heschel dat die uitdrukkings van God se toorn in die Bybel, nie geïgnoreer moet word nie, soos wat ons maar gewoonlik doen omdat dit ons ongemaklik laat. Wanneer God se toorn ontvlam gee vir ons ’n blik op God se patos en liefde. Dit is ’n uitdrukking van God se pathos – van God se medelye en verbondenheid met God se skepsels. God se woede is altyd maar ’n oomblik, maar sy troue liefde is vir ’n leeftyd.
  3. God is besig om vir Moses te toets: deur vir Moses te sê: moenie nou inmeng nie, ek gaan die volk vernietig, is God eintlik besig om vir Moses aan te dui tot watter mate hy kan inmeng. Niks maak jou meer bewus van jou vermoë om in te meng, as wanneer daar vir jou gesê word dat nie moet inmeng nie. God sê vir Moses om nie in te meng nie; in die hoop dat Moses dit wel sal doen.

Gaan Moses opstaan vir die volk, en namens hulle intree? Gaan Moses opstaan vir barmhartigheid, en vir genade pleit?

En om seker te maak dat Moses eg is stel God selfs vir hom ’n lokval: as jy my toelaat om die mense te verwoes, sal ek van vooraf begin met jou. Gaan Moses toelaat dat God hom omkoop, of gaan hy God se beloftes aan sy volk onthou en die volk se belange vooropstel, selfs teen sy eie hand?

Moses slaag die toets, deur vir God te korrigeer. Dit is nie ek wat die Israeliete uit Egipte laat optrek het nie, dit was U. Here, dit is U mense wat U uit Egipte bevry het. Hoekom wil U hulle verslind deur u toorn? As ons vergeet wie ons is, is ons in die moeilikheid, maar as U vergeet wie U is, dan is dit verby met ons. Aaron het die geskiedenis skeef gebuig, Moses buig dit weer reg.

Moses bied twee oorwegings/argumente: 1) Wat sal die bure dink? (die Egiptenare). 2) Het U dan vergeet van U belofte aan die voorouers? (Abraham, Isak, Jakob). God se goeie naam is op die spel, so wel as die belegging wat God gemaak het ter wille van die wêreld se redding. Die regter en koning van die wêreld, moet nie net regverdig en barmhartig wees in sy optrede nie, die nasies moet dit ook raaksien, sodat hulle sal weet dat God regeer en dat hulle ook tot bekering sal kom. Meer nog, hoe sal toekomstige generasies in die Here vertroue as God op hierdie kritiese oomblik ontrou is aan sy eie beloftes?

Uiteindelik bring Moses se worstel met God die deurslag. Die HERE onthou van sy beloftes, en besluit om op te tree soos die eer van sy Naam vereis, eerder as volgens die Israeliete se oortredings.

Moses is ’n voorbeeld van ’n ware profeet. God is nie ’n robot nie. Dit is ’n verhouding, waarin albei partye mekaar kan beïnvloed. Profete is bemiddelaars tussen God en mense.

Moses is ’n voorbeeld van wat gebed werklik is: om God se goeie dade en beloftes in herinnering te roep, om in elke omstandigheid te soek na God se troue liefde. Om te onthou wie God is en wie ons is. Om geduldig te wag op God. Om angstigheid te omskep in vertroue en hoop.

Bybel as venster en Bybel as spieël.

Moses smeek vir God se vergifnis, maar Aaron weier om skuld te erken, om verantwoordelikheid te aanvaar, tot inkeer te kom. Moses vra vir God se genade en gaan dan af om presies die teenoorgestelde te doen.

Moses en Aaron: Dit was nie ek nie. Wil nie verantwoordelikheid neem nie.

Moses: wie is aan God se kant? Leviete. Gaan en moor. En hulle vermoor 3000 mense.

Hoe maak ons as dit voel of Jesus sloer?

Hoe maak ons onder in die vallei? Raak ons ongeduldig, vergeetagtig, angstig?

Psalm 23; Johannes 10:22-30

12 Mei 2019

4de Sondag van Pase
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

Ons is nou in daardie kerklike seisoen wat bekendstaan as Pase. Dit verteenwoordig die veertig dae tussen Jesus se opstanding en sy hemelvaart.

En soos Jesus in hierdie veertig dae op verskillende maniere aan sy dissipels verskyn het om vir hulle die betekenis van sy opstanding bekend te maak, so ontmoet die Here ook vir ons in hierdie dae deur sy Woord. Die leesrooster wat ons volg gee elke week vir ons ’n stel tekste wat vir ons help om ’n ander perspektief op hierdie geheimenis van ons geloof sigbaar te maak.

Hierdie week staan bekend as die Sondag van die Goeie Herder en die vier tekste wat vir ons voorgeskryf is, handel elkeen op hulle eie manier oor hierdie beeld, dat Jesus die Goeie Herder is wat die name van sy skape ken, wat die nege-en-negentig agterlaat vir die een verlore skaap, wat selfs sy lewe aflê sodat sy skape die volheid van die lewe kan geniet.

In die afgelope paar weke het ons reeds op subtiele maniere kennis gemaak met hierdie beeld van Jesus. Op Paassondag het ons gehoor hoe Jesus, die goeie herder, vir Maria op haar naam roep en hoe sy Jesus aan sy stem herken. Daarna het Jesus aan Thomas verskyn en vir hom sy wonde gewys. Die goeie herder is ook die lam wat geslag is, die een wat sy lewe gee vir hulle wat hy liefhet. En verlede week het ons onthou hoe Jesus vir Petrus in sy skaamte gaan soek het, net toe hy begin dink dat hy verlore is.

***

Vandag vier ons dit: “Die Here is my herder,” sê Psalm 23. Met die opstanding ontdek ons dat hierdie Here, hierdie herder, Jesus is.

Dit is ’n teologiese stelling, want deur te sê, “Jesus Christus is my herder” bely ons dat ons die stem van God kan leer ken, deur te luister na die stem van Jesus, dat ons in Jesus se lering, lewe en dood die hart van God leer ken.

Maar, in ’n week nadat ons deelgeneem het aan ons land se demokratiese verkiesings, moet ons raaksien hoe die eerste strofe van Psalm 23 ook ’n politiese betekenis het. In die Bybelse tye, was konings ook ‘herders’ genoem.

Deur te sê dat die Here my herder is, is dus ’n belydenis oor waar my diepste lojaliteit lê. Dit is om ’n duidelike boodskap uit te stuur aan almal wat politiese mag uitoefen: Ons watch vir julle! Moenie ons onvoorwaardelike lojaliteit verwag nie. Ons ken die Goeie Herder en dit is aan Hom wat ons getrou sal bly.

Ons weet hoe lyk goeie dienslewering: groen weivelde (met ander woorde, kos en water en skuiling), waters wat mense se volle menswees verkwik (met ander woorde, rus en genot en versorging) – nie eers vir jou vriende en naasbestaandes nie, maar vir almal, beginnend by die weduwee, die weeskind en die vreemdeling.

Deur te stem het ons nog nie ons taak as burgers van hierdie land voltooi nie. As landsburgers wat ook volgelinge van Jesus is, het ons taak nou eers begin.

Ons moet die profetiese stem wees wat leiersfigure aanspreeklik hou en wat seker maak dat hulle dienslewering al hoe meer lyk na die dienslewering en die diensbaarheid van Jesus.

Maar ons moet ook die priesters wees, wat Jesus se werk van versoening voortleef in ’n land waarin daar so veel seer en so veel verdeeldheid is.

En laastens, moet ons kan erken dat ons self ook herders is, dat ons self ook leiers is. Ons het elkeen ’n sirkel waarin ons mag en invloed uitoefen, al is daardie sirkel vir sommige van ons kleiner as vir ander. Ons moet ook onsself aan Jesus se voorbeeld van ’n goeie leier toets.

As Christene en burgers is ons almal, profeet, priester en koning. Dalk is dit vir jou sinvol om in verskillende situasies vir jouself af te vra: hoe kan ek in hierdie situasie as ’n profeet, of as ’n priester of as ’n koning getuig dat Jesus my herder is?

***

Om vêrder na te dink oor die betekenis van hierdie beeld van die goeie herder, kan ons nou aanbeweeg na die teks wat ons vanoggend uit die Johannes evangelie gehoor het.

On sien hoe mense na Jesus toe kom en vir hom vra: “Hoe lank gaan jy ons nog in onsekerheid hou? As jy die Christus is, sê dit dan vir ons openlik.” Praat reguit met ons. Speak plainly, sê die Engelse vertalings van hierdie gedeelte.

Maar ’n eenvoudige, openlike antwoord is nie wat hulle kry nie. Jesus sê: “Ek het dit vir julle gesê, maar julle glo nie. Die dade wat Ek in die Naam van my Vader doen, dit getuig van My. Maar julle glo nie, omdat julle nie van my skape is nie.”

Dikwels gebeur dit dat ons baie graag ’n eenvoudige, reguit antwoord op ons vrae soek. Veral in tye van twyfel, onsekerheid en stryd het ons ’n verlange aan geloofsekerheid.

Die ironie is egter dat so ’n eenvoudige antwoord, wanneer ons dit die dringendste soek, juis die laaste ding is wat ons rêrig nodig het. ’n Wyse vriend of ’n goeie raadgewer is gewoonlik die persoon wat nie vir jou die eenvoudige antwoord gee wanneer jy daarvoor vra nie.

Die rede daarvoor het waarskynlik daarmee te make dat sommige waarhede te groot en te diep is om openlik gegee te word. En dit is veral waar van die tiepe waarhede waaroor Jesus onderrig het: soos liefde en ewige lewe, soos vergifnis en barmhartigheid. Dit is nie die tiepe waarhede wat ’n mens eenvoudig kan bely nie. Dit is veel eerder groot vraagstukke van die lewe waarin ’n mens moet leer om te wandel, waarmee ’n mens moet worstel, waarin ’n mens oor tyd, deur die twyfel en onsekerhede van die lewe leer om te vertrou. Sommige waarhede kan net ontdek word soos wat dit in ons lewens ontvou.

Kom ons veronderstel vir ’n oomblik dat Jesus vir die mense gegee het waarvoor hulle gevra het. Wat as Jesus gesê het: Ja, weet julle wat, ek is die Christus. Ek is die Messias. Sou dit tot hulle saligheid bygedra het? Sou hulle skielik Jesus se gelykenisse verstaan het, of meer getrou kon bly aan sy boodskap? Ek twyfel . . . Inteendeel, ons sien hoe mense wat teen Jesus gekant was dit juis teen hom sou gebruik om hom van godslastering te beskuldig.

Dalk is dit die rede waarom Jesus nie ’n direkte antwoord op die mense se vraag gee nie. “Ek het reeds vir julle die antwoord gegee,” sê Jesus vir hulle, “nie in woorde nie, nie in ’n eenvoudige formule nie, maar deur my optrede, deur die dade wat ek in die naam van my vader doen, deur hongeres te voed, siekes te genees, verwerptes in te sluit en sondaars te vergewe – dít getuig van my.

Maar julle vang dit nie, sê Jesus. You just don’t get it. Julle glo dit nie, want julle behoort nie aan my kudde nie. Julle vertrou my nie, want julle is nie van my skape nie.

***

Ek het hierdie week nogal met hierdie antwoord geworstel. Wat bedoel Jesus as hy sê dat hulle nie glo nie omdat hulle nie aan sy kudde behoort nie?

Jesus doen hier iets baie interessants. Let op: Hy sê nie, julle behoort nie aan my,  omdat julle nie in my glo nie. Nee, Hy sê: julle glo nie omdat julle nie behoort nie.

Is dit nie die teenoorgestelde van wat ons dikwels van Christenskap maak nie? Is ons nie geneig om te dink dat jy eers moet glo, eers sekere dinge oor God moet bely, eers geloofsekerheid moet hê en dan kan ons begin om aan God te behoort nie?

Jesus sê nee, julle glo nie, omdat julle nie behoort nie.

Hoekom is dit moeilik vir mense om te glo in Jesus se boodskap van ’n barmhartige God wat alle mense na groen weivelde toe wil lei? Kan dit wees omdat hulle nie aan gemeenskappe behoort waarin barmhartigheid eerder as selfsug die toon aangee nie?

Hoekom is dit moeilik vir mense om te glo in Jesus se boodskap van ’n genadige God wat ons van sonde versoen? Kan dit wees omdat ons nie behoort aan gemeenskappe waarin skuld bely en vergifnis aangebied word nie?

Hoekom is dit moeilik vir mense om te glo in Jesus se boodskap dat alle mense, ongeag hulle ras, klas, seksualiteit, godsdienstige oortuigings, geliefde kinders van God is? Kan dit wees omdat ons aan gemeenskappe behoort waarin hierdie verskille wel bepalend is vir wie in en wie uit is?

***

Hier is nog ’n manier om daaraan te dink: Verbeel jou dat iemand wat niks van die Christelike geloof weet nie, vir ’n jaar lank aan ons gemeenskap behoort; verbeel jou dat hulle saam met ons aanbid, saam met ons eet en inkopies doen en op vakansie gaan en aan ons basaar deelneem. Verbeel jou hulle neem deel aan ons vreugdes en ons hartseer, ons oorwinnings en ons nederlae. Verbeel jou hulle sien hoe ons konflik hanteer, hoe ons met mekaar kommunikeer, hoe ons vreemdelinge en vyande en die armes hanteer.

Verbeel jou dan, ons vra vir hulle om aan die einde van die jaar ’n geloofsbelydenis te skryf wat die spiritualiteit en geloofslewe van hierdie gemeenskap waaraan hulle behoort het opsom. Hoe sou daardie belydenis lyk? Wat sou hulle skryf as hulle, nie begin het by die amptelike belydenisse van die NG Kerk nie, maar by die morsige details van ons lewens – en van daar moes terugwerk na ons belydenis?

Wat sou ons hulle laat glo? Sou hulle na so ’n jaar in Jesus se kudde, kan glo dat Jesus die Christus van God is. Sou hulle sê dat Jesus ons herder is? Of sou ons hulle laat glo dat daar eintlik ’n ander here is wat hier aan die stuur van dinge is?

Is dit nie ’n interessante oefening om so, agterstevoor, oor geloof te dink nie? Dit laat my dink aan wanneer Jesus sê: Só sal die mense weet dat julle my dissipels is, deur julle liefde sal hulle julle as my skape herken – nie aan julle geloofsbelydenis nie, maar aan julle liefde.

As ons geloof in Jesus geloofwaardig gaan wees, moet ons nie net in Jesus glo nie – ons moet ook glo wat Jesus glo. Om hom te vertrou beteken dat ons vertroue sal hê in wat Jesus vertroue gehad het. Dit is om passievol te wees oor wat hy passievol was. Die teoloog, Debbie Thomas, sê dit soos volg:

“Sheep know their shepherd because they are his; they walk, graze, feed and sleep in his shadow, beneath his rod and staff, within constant earshot of his voice. They believe because they have surrendered to his care, his authority, his leadership, and his guidance.  There is no belonging from the outside; Christianity is not a spectator sport.  BelongJesus says.  Consent to belong.  Belief will follow.”

Ons kan nie vir Jesus van ’n afstand af leer ken nie. Word een van sy skape. Vorm genootskappe met mense wat glo in wat Jesus geglo het, wat vertroue het, in wat Jesus vertroue gehad het.

En moenie verbaas wees as jy sulke mense buite die kerk kry nie, want skape het nie seggenskap oor wie die Herder by sy kudde wil voeg nie.

Johannes 19:16-30 & Psalm 22:1-20

19 April 2019

Goeie Vrydag
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

Ons is almal die afgelope geskok gewees om te sien hoe die Notre Dame, die pragtige ou Gotiese Katedraal wat sedert die 13de eeu so onwrikbaar in die hart van Parys staan, afgebrand het.

Gelukkig was daar baie van die katedraal wat nie beskadig was nie. Baie mense was byvoorbeeld opgewonde oor die feit dat die kruis wat by die altaar gestaan het die brand blykbaar skotvry oorleef het.

Vir baie Christene het dit simboliese betekenis gehad omdat die kruis natuurlik vir ons ’n teken is van ons versoening met God; ’n simbool van God se oorwinning oor die dood en oor sonde. Daarom is daar ’n kruis in amper elke plek van Christelike aanbidding.

In die wêreld waarin die Christelike geloof begin het, sou ’n aanbiddingsplek egter die laaste plek gewees het waar jy ’n kruis sou verwag het, of waar jy enigsins ’n kruis wou gesien het.

Al manier waarop ons ’n gevoel kan begin kry van wat die kruis in daai wêreld vir iemand sou gesimboliseer het, is om te verbeel dat jy in ’n kerk instap en voor by die altaar ’n groot afbeelding van ’n elektriese stoel of ’n guillotine gesien het.

Die kruis was ’n teken van lyding, vernedering en skaamte.

Ons voorlesings vanoggend illustreer dit duidelik vir ons.

Die teks uit Johannes laat sien vir ons een lang spektakel waardeer iemand ont-mens word.

Mens kan verstaan waarom die woorde van Psalm 22 by Jesus opgekom het toe hy gestroop van alle waardigheid aan die kruis hang. Dit is ’n tiepe marteling wat jou helemaal verwyder van God en mens laat voel:

“My God, my God, waarom het u my verlaat?”

“Maar ek is ’n wurm en nie ’n mens nie,
bespot deur mense, verag deur die volk.”

Toe Jesus ’n klein seuntjie was, was daar glo ’n opstand in Galilea gewees wat op ’n brutale manier deur die Romeine stilgemaak was. Daar was glo duisende kruise langs die paaie in Galilea. Die kruis was ’n simbool van ’n magtige wêreld-ryk en ’n kragtige herinnering aan almal dat hulle lewens in die hande van die Romeinse ryk was. In daardie dae sou jy gereeld kruise langs die pad of buite ’n dorp of stad gewaar het, maar verseker nie in ’n plek van aanbidding, soos in ’n kerk nie.

Waarom sit ons met as die kern van ons verbeelding?

Hoe kan ons dan, as Christene, so ’n instrument van marteling en vrees en moord gebruik as ’n teken van ons verlossing van die dood en van sonde; ’n simbool van God se nuwe skepping?

Hoe kan ons op ’n sekere Vrydag elke jaar Jesus se kruisdood onthou en daardie dag dan ‘goed’ noem?

Hoekom is vandag Goeie Vrydag?

***

Dit is nie so maklik om ’n antwoord op hierdie vrae te gee nie.

Een rede hoekom dit moeilik is, is omdat Jesus se kruisdood en die Christelike verkondiging daaroor, ten diepste ’n geheimenis bly. Dit bly ’n misterie dat God se oorwinning bereik word deur wat vanuit ’n menslike perspektief net as ’n verskriklike nederlaag gesien kan word.

Om te sê dat die betekenis van die kruis ’n misterie is, is om te sê dat dit meer is as ’n probleem. Om ’n probleem te verstaan – soos, byvoorbeeld, ’n wiskundige probleem – moet ’n mens dit oplos. ’n Misterie kan ’n mens egter nie oplos nie. Om ’n misterie te verstaan moet ’n mens daaraan deelneem, moet ’n mens in die geheimenis intree.

Goeie Vrydag is ’n misterie waaraan ons jaar na jaar deelneem, ’n verhaal waarvan ons deel raak, waarin ons self ook van die hoof karakters moet word. Soos wat ons daardie pad stap, en toelaat dat ons in daardie verhaal opgeneem word, begin die betekenis daarvan stadig maar seker in ons lewens ontvou.

Jaar na jaar kom ons, al hoe nader aan Paasfees, en dan ontdek ons – tot ons ontsteltenis – jaar na jaar, dat ons nie by Sondag se viering kan uitkom, sonder om eers deur die donker nag van Jesus se lyding en die eensaamheid en verlatenheid van die kruis deur te gaan nie.

Dis een rede hoekom dit nie maklik is om te sê hoekom Goeie Vrydag ‘goed’ is nie. Soos enige verhaal, soos enige geheimenis is dit so ryk aan betekenis dat dit moeilik is om dit te verduidelik. Mens moet eenvoudig daaraan deelneem, in navolging van Jesus, in gehoorsaamheid en in geloof.

As jy dus vanoggend hier sit en worstel met die betekenis van Goeie Vrydag . . . as die kruis jou ontstel . . . moenie besorg wees oor jou besorgdheid nie, dit is deel van die reis, dit is deel van die geheimenis. Om daaraan deel te neem, dit is God se belofte, is lewegewend; dit maak mens vry.

Daar is egter ’n tweede rede hoekom dit nie maklik is nie.

Die oudste uitbeelding van Jesus se kruisdood waarvan ons weet is te vinde in Rome, in wat eens ’n keiserlike paleis was. Daar teen ’n muur is daar ’n merkwaardige prent uitgekrap teen ’n muur. Dit is van die 2de eeu na Christus.

’n Esel hang – soos ’n mens – oopgespalk aan ’n kruis, met ’n groot esel-kop eenkant toe gedraai. Skuins voor die gekruisigde esel staan iemand daarna en opkyk. Sy linkerarm en -hand gelig in ’n groet of gebed. Dwarsoor die uitbeelding is in groot letters uitgekrap: Aleksomenos aanbid sy God.

Niemand weet presies wie dit geteken het, of hoekom nie, maar een moontlike verklaring is dat Aleksamenos ’n slaaf was wat in die paleis gewerk het. Aleksamenos was ’n Christen; en hierdie feit het duidelik groot afsku en irritasie by een van sy mede slawe verwek. Genoeg vir hom om die moeite te doen om hierdie spotprent teen die muur uit te krap.

Dirkie Smit som die houding op wat die graffiti-kunstenaar waarskynlik teenoor sy ‘vriend’ Aleksamenos gekoester het:

“Om voor ’n kruis te staan en aanbid is dwaas en aanstootlik. Sulke mense aanbid ’n esel. Want net ’n stomme, redelose, magtelose esel sal hom laat uitklee aan ’n kruis. Nie ’n god nie. Want ’n god – net die naam sê dit tog al – het te make met grootheid, met mag en heerskappy, met prag en praal. In ‘god’ hoor ’n mens tog genot, voorspoed en sukses, welvaart en seën, heerlikheid en eer. Wie voor ’n kruis staan en aanbid, aanbid ’n stomme esel, en is daarom self ook esels. Bespotlik. Gek. Soos Aleksamenos, die dwaas. Kyk net!”

Die tweede rede waarom dit moeilik is om die ‘goeie’ in Goeie Vrydag te sien, het te make met die menslike hart. Dit het te make met my eie hart. Ek wil nie aan ’n gekruisigde god glo nie.

Ja, ek is Aleksamenos, die dwaas wat 2000 jaar later nog voor ’n kruis staan en aanbid, maar iewers in my hart hoor ek ook sy vriend se stem. Ek wil eerder in ’n sterk en groot en voorspoedige god glo. My lewe getuig daarvan. My keuses en prioriteite sê dit, al bely ek iets anders op ‘n Sondag. My aanbidding is halfhartig. My geloof is wankelend. Ek is nie altyd daarvan oortuig dat wat ons hierdie Vrydag herdenk en vier ‘goed’ is nie.

Daarom is Goeie Vrydag, hoewel ons dit ‘goed’ noem, ’n dag van verootmoediging en skuldbelydenis, ’n dag waarop ons met die gekruisigde God worstel en ons harte voor God blootlê.

Dit is deel van wat dit beteken om voor ’n kruis te staan en aanbid. Soos ons vroeër gesing het:

O Liefde, ek aanskou in al u wonde
die vloek van sonde!

U lyding breek my trotse hart en rede;
dit buig my neer, en skep in my u vrede;

Die kruis ontbloot die diepte van ons vaskleef aan mag eerder as liefde, aan welvaart eerder as barmhartigheid, aan sekuriteit eerder as vryheid. Die vrede van die kruis kom eers nadat dit my trotse hart en rede gebreek het. Dan eers begin ek sien hoe die kruis ’n teken is van God se liefde.

***

Hoe is die kruis ’n teken van God se liefde?

Ons het iets hiervan gesien toe ons gisteraand Lukas se weergawe van die kruisiging gelees het. Soos Jesus gekruisig word, sê hy: “Vader, vergewe hulle.”

Ons Johannes-teks gee vir ons nog ’n voorbeeld hiervan. Ons sien hoe Jesus in sy oomblik van verlatenheid, reeds besig is om sy belofte na te kom. Hy het mos belowe dat hy gaan om ’n plek gereed te maak, en hier, waar dit lyk of die dood besig is om te seëvier, kom hy sy belofte steeds na:

“Toe Jesus sy moeder sien, asook die dissipel vir wie Hy lief was wat by haar staan, sê Hy vir sy moeder: “Vrou, kyk, daar is u seun!” Daarna sê Hy vir die dissipel: “Kyk, daar is jou moeder!” En van daardie oomblik af het die dissipel haar in sy huis geneem.”

Die Jesus wat aan ’n kruis sterf is absoluut konsekwent met die Jesus wat ons leer ken het in die evangelies.

Jesus vertoon vir ons ’n goddelike liefde wat nie deur geweld oorwin kan word nie. Ons doen ons ergste, en selfs dit kan nie vir God afsit nie. Ons verraai, verloën, veroordeel en vermoor die een wat die liefde van God in woord en daad vergestalt; maar daardie liefde hou aan om te doen wat dit nog altyd gedoen het: dit versoen, dit genees, dit bevry, dit vergewe, dit verwelkom.

Soos Jesus in Johannes 12 gesê het, wanneer ek verhoog gaan word, sal ek alle mense na my toe trek. Jesus se kruisiging is ook sy verhoging, sy verheerliking, want daardeur vertoon hy die heerlikheid van God. God se versoenende liefde wat alle mense, selfs in ons vyandigheid, na hom te trek.

So is die kruis ’n simbool van die vryheid van God se liefde. ’n Liefde wat vry is van sonde en vrees en die dood. Hier is ’n God wie se houding teenoor ons nie verander kan word deur wat ons doen nie. As God wil liefhê en vergewe, gaan God dit doen, of ons daarvan hou of nie.

Dit is nie hoe ons is nie. Ons liefde is gebonde aan ’n tiepe emosionele ekonomie waarin ons sê: Ek sal jou vriend wees, as jy my vriend is. As jy my sleg behandel, sal ek jou sleg behandel. Anders as óns liefde, wat gebonde is aan sulke eindelose, dodelike, tit-for-tat siklusse, is God se liefde vry van geweld en vergelding.

Daarom lyk dit, vanuit ’n wêreldse perspektief, na ’n nederlaag. Tog is dit God se oorwinning, want die liefde wyer om te dwing, dit wyer om te oorheers en te manipuleer nie. Dit bly doen wat dit doen, al doen ons ons beste om dit te stil. Dít is die krag van God. Dit is die aantrekkingskrag van God se liefde wat alle mense na Jesus toe trek.

Sy liefde is altyd sterker as ons gruwelikste pogings om dit stil te maak. Ook in ons eie harte. Sy liefde oorstyg my ongeloof, dit oorstyg my twyfel, dit oorstyg my vrees; dit is dieper as my haat, wyer as my selfsug, dit omvou my moedeloosheid, dit hou my vas in my verdriet.

Jesaja 9:1-6

25 Desember 2018 – Kersfees
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

[Hierdie Kersfeesmeditasie is geinspireer deur en haal ruim aan uit ‘n reeks nadenkings uit Dirkie Smit se bundel koerantrubrieke, Dieper as wat mens dink.]

Voordat ek na hierdie gemeente toe geroep is, het ek die voorreg gehad om by Stellenbosch filosofie te doseer aan eerste-jaar teologiestudente.

Een van die denkers wat ek met hulle behandel het – iemand wat ’n groot indruk op my én die studente gelaat het – was die sosiale denker Hannah Arendt.

Sy was ’n Joodse vrou wat in 1906 in Duitsland gebore is. Met die aanvang van die Tweede Wêreldoorlog het sy gehelp om Joodse kinders uit die land uit te smokkel, maar moes later ook self na Amerika vlug, waar sy uiteindelik groot aansien as ’n verslaggewer en politiese filosoof verwerf het.

Een van die dinge wat my die meeste van Hannah Arendt se storie fassineer, is haar verhouding met een van haar dosente; die omstrede en invloedryke filosoof, Martin Heidegger.

Heidegger sou uiteindelik ’n ondersteuner van die Nazi’s geword het – en Arendt, die Jood, moes vlug om haar lewe te red. Maar, van vroeg af het sy groot bewondering vir hom gehad en selfs ’n vurige romantiese verhouding met hom aangeknoop.

Arendt se liefde vir Heidegger het egter nie beteken dat hulle dieselfde sienings gedeel het nie. Een van Heidegger se kern sienings was dat die diepste wese van ’n mens daarop neerkom dat ons sterf. Om ’n mens te wees is om sterflik te wees. Ons finale horison is altyd die dood. Daarom beskryf Heidegger menswees as altyd-op-pad-om-te-sterf.

’n Mens is ook dié wese wat te wete kan kom dat hy of sy sterf. En omdat ons dit kan weet probeer ons lewenslank om hierdie wete te vermy. Ons probeer op allerlei maniere om ons eie sterflikheid te ontvlug; om te ontken of te vergeet dat ons verganklik is.

Hoewel hierdie siening van Heidegger geweldig invloedryk is – en tot ’n groot mate ook waar is – het sy jong student, Hannah Arendt, presies die omgekeerde gedink.

In haar boek, The Human Condition, beskryf sy menswees – nie as altyd-op-pad-om-te-sterf nie – maar as ’n ewige-gebore-word. Die merkwaardigste ding van menswees, sê sy, is nie dat ons sterf nie, maar dat ons gebore word.

Meer nog: om ’n mens te wees is om ewig wéér gebore te word; om elke keer wéér, elke dag núút gebore te kan word. Hiervoor munt sy selfs haar eie term: ‘nataliteit’, geboortelikheid. Ons is gebore-worders, geboorte-mense, skryf sy.

Dis éérder hoe ons oor onsself moet dink. Om ’n mens te wees is om pas-nuut-gebore te wees, nie op-pad-na-die-dood nie. Dís die ingesteldheid wat ons moet koester. Elke dag is nuut! Elke oomblik, elke geleentheid, elke ontmoeting, elke verhouding is soos ’n nuwe geboorte.

Al lê daar groot wysheid daarin om ons eie sterflikheid te kan verwelkom en al maak die Christelike tradisie daarom ook groot erns met die dood, val die klem van die evangelie óók op die lewe eerder as die dood. Dink aan die Bybelse motiewe van opstanding en wedergeboorte, van gebore word en weer gebore word, van die ou dinge wat verbygaan en ’n nuwe ding wat gebeur.

Arendt, die Jood, moes vir baie Christene hieraan herinner toe sy skryf: “die grootste simbool van dié wonder wat die wêreld verlos van ruïne en dood, die heerlikste uitdrukking daarvan, is die Christelike Evangelies se aankondiging van die goeie tyding: ’n Kind is vir ons gebore, ’n Seun is vir ons gegee.”

So haal sy die einste teks uit Jesaja 9:6 aan wat ons vanoggend voorgelees het.

Die wonder by elke nuwe kindjie – sê Arendt – is dat dit die geboorte is van ’n nuwe bewussyn, ’n nuwe self, ’n nuwe wil…

(Iemand het my nou die dag meegedeel, dat daardie wil op die ouderdom van drie nie onderskat moet word nie).

Elke nuwe kindjie is die aanvang van ’n nuwe manier van kyk – eintlik die begin van ’n hele nuwe wêreld. Want daai klein ogies gaan ’n nuwe wêreld ontdek en ’n hele nuwe werklikheid bewoon as wat die ouers selfs van kan droom.

Baie van julle wat al kinders of kleinkinders – of selfs agterkleinkinders! – se geboortes meegemaak sal dit beter verstaan as ek… So ’n kindjie verander álles. Alles is anders, omdat dié kleinding nou óók hier is.

Dink aan ’n baba Mandela, ’n Ghandi, ’n Moeder Theresa, ’n Wilberforce… noem maar op… Wie sou by hulle geboorte, dikwels in donker tye, kon sê dat hulle die wêreld so anders sou laat? En dink aan hoeveel keer hulle in hulle lewens nie wéér gebore moes word om uiteindelik so ’n verskil te kan maak nie…

Is dit nie die wonder van wonders nie?

En elke nuwe geboorte verkondig opnuut, dat hierdie wonder van nuutheid, vryheid en verbeelding van ons almal waar is. Dat dít is waarop ons menswees ten diepste neerkom.

En soos Arendt sê, is die heerlikste uitdrukking van hierdie waarheid die goeie tyding dié kind wat aan ons gegee is en genoem word, Wonderbare Raadgewer, Sterke God, Ewige Vader, Vredevors.

Soos die teks ons herinner, kan dit met ons gebeur dat die dood vir ons die enigste en laaste horison word, dat ons soos Jesaja sê, mense word wat “in die duisternis ronddwaal” …mense word wat altyd net “’n stikdonker land” om ons sien.

Die slawejuk op ’n mens se skouers kan so swaar raak, dat slawerny vir ons die enigste en finale horison word. Die gedruis van stewels op pad na nóg ’n slagveld, of die beelde van nóg bebloede hemde kan ons moedeloos, uitsigloos laat.

Dit kan met ons gebeur dat ons nie meer met verwagting lewe nie; nie meer glo dat dinge anders kan wees nie. Ons kan verleer hoe om met die verbeelding en afwagting van ’n kind na die wêreld kyk. Ons kan so op-pad-na-die-dood-toe lewe dat ons eintlik reeds dood is.

Maar vir ons is ’n kindjie gebore. En kyk, die kindjie wat gebore is, is die Wonderbare raadgewer: van nou af en vir altyd sal hy reg en geregtigheid vestig. En elkeen wat hom volg sal as lig vir die wêreld en sout van die aarde gebore word, as regmakers sal hulle nuut gebore word, elke dag wéér, elke dag núút.

Vir ons is ’n kindjie gebore.

Leef daarom met hoop, gooi af daai swaar juk op julle skouers, verpletter die slawedrywer se stok. Die ou dinge is aan die verbygaan…

En kyk, die kindjie wat gebore is, is die Vredevors: sonder einde sal hy vredemaak. En elkeen wat hom volg sal as vredemakers gebore word, as vredemakers nuut gebore word, elke dag wéér, elke dag núút.

Vir ons is ’n kindjie gebore.

Leef daarom met vreugde, want die marsjerende stewels en bebloede mantels is vir die vlamme bestem, sê Jesaja.

Dit is die goeie tyding van Kersfees.

Die diepste werklikheid oor jou, die grootste geheimenis van die wêreld, as dat daar ’n kindjie vir ons gebore is.

Daarom is niks ooit so finaal vasgeloop soos dit mag voorkom nie. Daarom is geen situasie ooit so uitsigloos, dat sake nie nuut kan word nie. Die lewe is nooit so verby soos dit mag lyk nie. Iets onverwags en nuut kan altyd gebeur wat alles verander.

Soos ’n kindjie mag dit klein en onbeduidend wees; dit mag in ’n vergete stal plaasvind waar skaapwagters die enigste getuies is, maar dit kan meebring dat alles nuut word.

Mag jy op hierdie Christusfees, dit opnuut ontdek.

Mag jy dit met die verbeelding en opgewondenheid van ’n kindjie ontdek. Dat jy ’n gebore-worder, ’n geboorte-mens is. Altyd pas-nuut-gebore.

Jou lewe is vol belofte, gevul met lewensmoontlikhede, swanger aan nuwe geleenthede, want vir jou is ’n kindjie gebore.

Koester daarom altyd die hoop wat in jou leef. Maak vrede. Doen vreugde. En verwelkom elke kind van God met liefde.