Eksodus 32

15 September 2019

Veertiende Sondag na Pinkster
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

Na bevryding uit Egipte, Hebreërs word nou Israeliete, veertig jaar lange reis na die beloofde land,

Gou kom die Israeliete agter, die reis van Egipte na die beloofde land is ook ’n reis na binne, ’n reis waarin hulle harte herskep moes word. Hulle moes die Egiptiese bestaanswyses afleer en ’n leer wat dit beteken om vry-mense te wees, om aan die regverdige en getroue en genadige Here te behoort en nie aan die Farao en die Farao se ryk van onderdrukking en misbruik van mense nie. Hulle moet leer wat dit sal beteken om ’n seën vir alle volke en nasies te wees

So word die Woestyn ’n skool waarin die Here vir hulle ’n nuwe hart gee:

  • Die manna uit die hemel (dankbare afhanklikheid en mededeelsaamheid),
  • die Sabbat (neem ’n dag om te rus, sodat julle kan onthou dat julle slawe was en dat die Here julle gered het, en sodat julle julle opnuut sal beywer vir die dag dat daar nie meer slawerny sal wees nie)
  • die Torah (’n grondwet wat die nuwe verbond tussen God en sy mense verteenwoordig; leefreëls waarvolgens hulle ’n voorbeeld en ’n seën vir die nasies sal wees).

Maar, hierdie 40 jaar is nie sonder groeipyne nie. Dis nie ’n liniêre opwaartse kurwe na die beloofde land toe nie; dis eerder ’n comrades maraton met opdraandes en beserings en allerhande onvoorsiene terugslae.

Vanoggend se teksgedeelte vertel van een so ’n terugslag. Moses het die volk verseker dat hy na veertig dae op die berg na hulle toe sal terugkeer. Maar toe hy op die oggend van die veertigste dag nog nie verskyn het nie, het die volk begin voel hy sloer nou te lank.

Hulle het ongeduldig begin raak, hulle het vergeetagtig geraak, hulle het angstig en paniekbevange geraak.

Waar is die man Moses dan nou? Ons soek ’n god wat by ons is, wat ons kan sien. Aaron voel hoe die volk roer. Aaron sien hoe die volk beweeg en hy beweeg saam. Sy optrede herinner baie sterk aan een van die talle populistiese leiers wat wêreldwyd al hoe meer mag kry en aandag geniet: onkritiese aanvaarding van wat ook al die volk wil hê. Drie dinge wat populistiese leiers doen:

  • Hulle maak misbruik van mense se ongeduld en angs.
  • Maak ’n goue kalf uit die ringe wat hulle uit Egipte gebring het. Hy gebruik die dinge van Egipte, die gereedskap van slawerny en onderdrukking om ’n god te maak. Einstein: logika wat gister se probleme geskep het, kan nie môre se oplossings bied nie. Dink aan mense wat die doodstraf wil terugbring om misdaad in te perk, weermag in die townships, polisie wat by Marikana ’n optog in ’n slagveld omskep het, ’n nuwe regering wat die ou elite eenvoudig vervang het met ’n nuwe elite en wat geld wat bestem is vir armes gebruik om hulleself ryk te maak.
  • Wanneer die volk sê: dit is die god wat ons bevry het, dan korrigeer Aaron hulle nie. So raak Aaron selfs bereid om die geskiedenis te herskryf.

Aaron is baie slings: Môre vier ons fees oor YHWH? Hy verbloem die afgodsdiens in die naam van YHWH. Dit is die gevaarlikste vorm van afgodsdiens: wanneer ons afgode aanbid in die naam van die Here. Wanneer ons ons afgodsdiens selfs van onsself af wegsteek. ’n Subtiele vorm van afgodsdiens wat stadig maar seker vir God herdefinieer. Eintlik aanbid is geld, mag, blydskap, gemak, sekuriteit, godsdiens – maar as ons dit in die naam van God doen, is dit okay. En dan bid ons tot God om vir ons te gee wat ons van ons afgode verwag.

Augustinus: Afgodsdiens is om te aanbid wat gebruik moet word en om te gebruik wat aanbid moet word.

Wat is die gode waaraan ons harte kleef? Individualisme, materialisme, nasionalisme, geld, sekuriteit, geweld . . .

Wat ons moet raaksien is dat daar sekere kondisies is waarin ons veral vatbaar is om na afgode te gryp: wanneer ons ongeduldig raak, wanneer ons vergeetagtig raak, wanneer ons angstig raak of bedreig voel of nie die herkenning kry wat ons voel ons verdien nie.

Toe God sien dat die Israeliete hulle rug draai op hulle ooreenkoms en van die gegote kalf sê: “dit is die God wat ons uit Egipte bevry het,” het God woedend geraak.

Eers lyk dit of God sy volk wil onterf. “Gaan af,” sê God vir Moses, “want jou volk wat jy uit Egipte laat optrek het, het hulle wangedra.”

En dan die volgende verskriklike woorde: “Laat my dan nou met rus,” sê God vir Moses, “sodat my toorn teen hulle ontbrand en Ek hulle kan vernietig. Ek sal dan van jou ’n groot nasie maak.”

Hoe moet ons God se woede, wat selfs dreig om die Israeliete te verwoes, verstaan?

  1. As profeet word Moses in God se teleurstelling en verontwaardiging ingenooi. Ook as lesers word ons uitgenooi om deel te neem aan wat dit vir God beteken wanneer ons ons rug draai op God, en op onsself, wanneer ons minder is as wat ons kan wees. Die Hebreeuse woord wat in Afrikaans as ‘toorn’ vertaal word, is nie ’n irrasionele woedeuitbarsting nie. Die woord beteken veel eerder iets soos ‘regverdige verontwaardiging’ – dit is ’n uitdrukking van diepe verontwaardiging oor onreg en ontrou.
  2. Daarom sê iemand soos Abraham Heschel dat die uitdrukkings van God se toorn in die Bybel, nie geïgnoreer moet word nie, soos wat ons maar gewoonlik doen omdat dit ons ongemaklik laat. Wanneer God se toorn ontvlam gee vir ons ’n blik op God se patos en liefde. Dit is ’n uitdrukking van God se pathos – van God se medelye en verbondenheid met God se skepsels. God se woede is altyd maar ’n oomblik, maar sy troue liefde is vir ’n leeftyd.
  3. God is besig om vir Moses te toets: deur vir Moses te sê: moenie nou inmeng nie, ek gaan die volk vernietig, is God eintlik besig om vir Moses aan te dui tot watter mate hy kan inmeng. Niks maak jou meer bewus van jou vermoë om in te meng, as wanneer daar vir jou gesê word dat nie moet inmeng nie. God sê vir Moses om nie in te meng nie; in die hoop dat Moses dit wel sal doen.

Gaan Moses opstaan vir die volk, en namens hulle intree? Gaan Moses opstaan vir barmhartigheid, en vir genade pleit?

En om seker te maak dat Moses eg is stel God selfs vir hom ’n lokval: as jy my toelaat om die mense te verwoes, sal ek van vooraf begin met jou. Gaan Moses toelaat dat God hom omkoop, of gaan hy God se beloftes aan sy volk onthou en die volk se belange vooropstel, selfs teen sy eie hand?

Moses slaag die toets, deur vir God te korrigeer. Dit is nie ek wat die Israeliete uit Egipte laat optrek het nie, dit was U. Here, dit is U mense wat U uit Egipte bevry het. Hoekom wil U hulle verslind deur u toorn? As ons vergeet wie ons is, is ons in die moeilikheid, maar as U vergeet wie U is, dan is dit verby met ons. Aaron het die geskiedenis skeef gebuig, Moses buig dit weer reg.

Moses bied twee oorwegings/argumente: 1) Wat sal die bure dink? (die Egiptenare). 2) Het U dan vergeet van U belofte aan die voorouers? (Abraham, Isak, Jakob). God se goeie naam is op die spel, so wel as die belegging wat God gemaak het ter wille van die wêreld se redding. Die regter en koning van die wêreld, moet nie net regverdig en barmhartig wees in sy optrede nie, die nasies moet dit ook raaksien, sodat hulle sal weet dat God regeer en dat hulle ook tot bekering sal kom. Meer nog, hoe sal toekomstige generasies in die Here vertroue as God op hierdie kritiese oomblik ontrou is aan sy eie beloftes?

Uiteindelik bring Moses se worstel met God die deurslag. Die HERE onthou van sy beloftes, en besluit om op te tree soos die eer van sy Naam vereis, eerder as volgens die Israeliete se oortredings.

Moses is ’n voorbeeld van ’n ware profeet. God is nie ’n robot nie. Dit is ’n verhouding, waarin albei partye mekaar kan beïnvloed. Profete is bemiddelaars tussen God en mense.

Moses is ’n voorbeeld van wat gebed werklik is: om God se goeie dade en beloftes in herinnering te roep, om in elke omstandigheid te soek na God se troue liefde. Om te onthou wie God is en wie ons is. Om geduldig te wag op God. Om angstigheid te omskep in vertroue en hoop.

Bybel as venster en Bybel as spieël.

Moses smeek vir God se vergifnis, maar Aaron weier om skuld te erken, om verantwoordelikheid te aanvaar, tot inkeer te kom. Moses vra vir God se genade en gaan dan af om presies die teenoorgestelde te doen.

Moses en Aaron: Dit was nie ek nie. Wil nie verantwoordelikheid neem nie.

Moses: wie is aan God se kant? Leviete. Gaan en moor. En hulle vermoor 3000 mense.

Hoe maak ons as dit voel of Jesus sloer?

Hoe maak ons onder in die vallei? Raak ons ongeduldig, vergeetagtig, angstig?

Lukas 11:1-13

28 Julie 2019

Sewende Sondag na Pinkster | Doop van Fritz Brand Schabort
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

Ons doop vanoggend vir Fritz Schabort. As doopouers en familielede, as ’n gemeente, as Kinderkerk aanbieders en as die dominee gaan dit ons taak wees om vir klein Fritz te leer bid. Soos ons verlede week deur Henri Nouwen herinner is: Prayer is the centre of the Christian life. It is the only necessary thing (Luke 10:42). It is living with God here and now.

Daarom is dit heel gepas dat ons vanoggend stilstaan by hierdie gedeelte in Lukas se evangelie waar die dissipels vir Jesus vra: “Here, leer vir ons om te bid.”

Ek weet nie van julle nie, maar ek voel nogal die gewig van daardie verantwoordelikheid. Weet ek hoe om te bid? Is ek in staat om iemand anders te leer bid?

***

Wel, daar is hoop vir ons wat dalk voel asof ons nog nie die gebed ding helemaal bemeester het nie. Want wanneer die dissipels vir Jesus vra, ‘leer ons om te bid’ veronderstel dit dat gebed iets is waarin ’n mens kan groei.

Dit is vir my nogal ’n troos, want as dit by gebed kom, beskou ek myself nie as ’n natural nie. Ek is daarvan bewus dat ek nog daarin kan en moet groei; dit plaas my darem op die vlak van Jesus se dissipels.

In Jesus se tyd, wanneer ’n mens vir ’n Rabbi gevra het om vir jou sy gebed te leer, was dit soos om te vra: Leermeester, som vir ons jou lering op; Wat is jou filosofie? Wie is jou God? Hoe sien jy die lewe?

Vandag nog geld dit, dink ek. As jy wil weet wat iemand werklik glo, vra vir hulle na hulle gebed. Hoe bid jy? Wat is jou gebed? Show me how and what you pray, and I’ll tell you what you believe.

Jesus se antwoord op die dissipels se vraag is dus ’n opsomming van wat Jesus geglo het. Dit sê vir ons waaroor Jesus passievol was. Dit wys vir ons die God in wie Jesus vertrou het.

Laat ons dan, soos ons vanoggend om die doopvont staan, terugkeer na Jesus se antwoord op die dissipels se vraag, om daar te ontdek hoe ons in gebed kan groei en moontlik so ook vir Fritz ’n voorbeeld van ’n volwasse gebedslewe kan wees.

***

Jesus se antwoord bestaan uit twee dele: In die eerste deel, gee Jesus vir hulle die Onse Vader gebed. Daarop volg dan ’n stukkie kommentaar.

Kom ons begin agter, by die kommentaar, en kom dan terug na die gebed toe.

Gestel ’n vriend van jou daag onverwags een aand by jou huis op. Jou yskas is leeg, die winkels is toe. Jy stap oor na ’n vriend van jou toe, klop aan die deur en vra vir ’n paar brode sodat jy vir jou gas iets kan aanbied. Jou vriend roep uit die slaapkamer uit: jammer ou pel, ek gaan nie nou opstaan nie; ons is klaar in die bed, die deure is gesluit, die alarm is gestel.

Dalk was hy toe nie so ’n goeie pel nie. Maar aanhouers wen. Omdat jy so onbeskaamd aanhou klop, sal die man uiteindelik tog opstaan om vir jou te gee wat jy nodig het, al is dit nie omdat hy ’n goeie vriend is nie.

Of verbeel jou ’n kind vra vir haar ma vir ’n vis, watter ma sal vir haar kind ’n slang gee? Watter pa sal vir sy dogter ’n skerpioen gee, as sy vir ’n eier gevra het?

“As júlle wat sleg is, dan weet om goeie geskenke aan julle kinders te gee, hoeveel te meer sal die Hemelse Ouer die Heilige Gees gee vir hulle wat Hom vra.”

So som Jesus die kommentaar op sy gebed op. Deur hierdie gelykenisse van ’n kamstige vriend en ’n liefdevolle ouer, wil Jesus vir ons iets sê oor die God tot wie ons bid. God is soos ’n liefdevolle ouer wie se grootste plesier dit is om vir mense te gee wat hulle nodig het. Ons hoef nie te smeek nie, ons hoef nie te manipuleer nie. Ons hoef nie met ’n kragtoer van gebed God se arm te draai nie:

As julle wat sleg is weet om vir julle kinders goeie geskenke te gee, hoeveel te meer sal die Hemelse Ouer die Heilige Gees gee vir hulle wat hom vra.

Niks sal vir God gelukkiger maak as dat die Gees van Jesus in en deur ons lewe nie. Ons het nie eers geweet dit is wat ons nodig het nie; maar, sê Jesus, God weet om goeie geskenke te gee en wil graag vir ons die Heilige Gees gee.

Die vraag is egter of ons weet om vir goeie geskenke te vra. . . Soos iemand in ons Bybelstudie-groep die week gesê het, ‘ons is meer geneig om vir slange en skerpioene te vra, as vir visse en eiers.’ Hoe gereeld word hierdie teksgedeelte nie misbruik nie om ’n sekere beskouing van welvaart te regverdig nie. Vra en vir jou sal gegee word; asof dit oor ’n Ferrari of ’n huisie by die see gaan.

***

Vir Jesus was gebed gekoppel aan die werk van die Heilige Gees. Maar, wat het Jesus bedoel toe hy praat van die Heilige Gees? As ons kyk na waar Lukas in sy evangelie van die Heilige Gees praat, dan is een moment wat uitstaan natuurlik Jesus se doop in die Jordaanrivier. Soos Jesus uit die water opgekom het, het die Heilige Gees op hom kom rus en onmiddellik het Jesus die stem van die Vader gehoor wat sê: “jy is my geliefde kind, in jou vind ek groot vreugde.”

Jesus vind sy diepste identiteit in daardie plek van liefdevolle aanvaarding. Dit is die bron waaruit Jesus se hele bediening gespruit het. Paulus verbind ook op die manier die Heilige Gees met gebed wanneer hy in Rom. 8 sê: “God het die Gees van sy Seun in ons harte gestort deur wie ons roep: “Abba, Vader!”

Dieselfde Gees wat in Jesus woon om hom te herinner dat hy ’n geliefde kind van God is, is beskikbaar vir elkeen wat daarvoor vra. Dit is Jesus se boodskap. En om te bid is eenvoudig om stil genoeg te raak dat ons die Gees van die Vader kan hoor wat vir ons sê: “Jy is my geliefde kind, in jou vind ek groot vreugde.” En dan weer die Gees van die Seun wat daarop antwoord: “Vader.”

Daarom, sê Jesus, wanneer julle bid, moet julle sê: Vader. Gevul met die Gees van Jesus kan ons met vrymoedigheid op Jesus se plek staan, om soos Hy vir God te sê: “Abba, Vader.”

Om vir God op die manier aan te spreek, bepaal natuurlik ook ons verhouding met ons mede-skepsels en ons medemens. Want as God my Vader is, is al God se skepsels my familie. Daar is nie meer vyande of vreemdelinge nie, net familie wat ek nog nie die voorreg gehad het om te ontmoet nie. En dit sluit moederaarde in. Daarom het St. Francis graag gepraat van broer arend, en suster see en neef maan en so aan.

En wat kom volgende? Laat u naam geheilig word. Wat bedoel Jesus daarmee? Wel, in Jesus se tyd was ’n Vader se naam – met ander woorde, sy eer – altyd gekoppel aan hoe dit met sy huishouding gaan. Jou naam word vereer as mense op jou werf kom en dit lyk goed versorg; die tuine en lande word goed bedien, die diere is vet gevoer en gelukkig, al die kinders is gevoed en gesond en geklee.

Laat u naam geheilig word. Laat u aardse huishouding – hierdie wonderlike, delikate ekosisteem wat ’n tuiste is vir visse in die see en voëls in die lug, hierdie beeldskone aarde waarin mense kan leef en floreer – laat u huishouding so bestuur word dat u naam lof en eer sal ontvang.

Dit hou natuurlik verband met wat volg: Laat u ryk kom. Die koninkryk van God is hoe dit op aarde sal wees as God regeer en nie die konings en regerings wat tans mag uitoefen nie. Soos dit tans staan, is die huishouding van God nie op ’n goeie plek nie. Ons is besig om God se naam met ’n plank te slaan; die werf is besoedel, die plante en diere kry swaar, die kinders baklei. En g’n wonder nie, want party van hulle word pragtig versorg terwyl ander verwaarloos word.

Watter ouers is dit, wat hulle kinders so onregverdig behandel?

Laat u ryk kom, sê Jesus. Dis tyd vir ’n nuwe bestuur, vir ’n nuwe bestuurder. Vader, vestig hier op aarde die ryk van ’n liefdevolle, regverdige, ouer. Jesus beroep hom hier op die ou profetiese visie van ’n wêreld van vrede en geregtigheid, waar die nasies hulle swaarde omslaan in ploeë, waar elke familie hulle eie wingerd en vyeboom het, en waar niemand in vrees hoef te lewe nie.

So, sê Jesus, moet ons gebed begin: met ’n visie van ’n wêreld wat deursigtig is vir God se lig van vrede en regverdigheid. Soos ons vroeër gesing het, ‘heerlik is waar u regeer!” Gebed begin met hierdie verlange na God se droom vir die wêreld. En eers nadat ons ons verbeelding op hierdie visie ingeskerp het, en onsself daartoe verbind het, dan eers, vra ons vir wat ons nodig het.

En wat het ons nodig? Brood en genade. Manna and Mercy.

Gee ons elke dag ons daaglikse brood. Gee vir ons. Nie vir my nie, maar vir ons, vir al my broers en susters. Gee vir ons brood. Gee vir ons wat ons nodig het. Gee dit vir ons daagliks, genoeg vir vandag.

Agter elke deel van Jesus se gebed skuil daar talle verwysings na Israel se geskiedenis en na Jesus se lewe. Hier dink ’n mens onmiddellik aan Israel wat in die woestyn moes leer om – daagliks – manna te ontvang vir daardie dag. Elke familie volgens hulle behoefte. Elke dag . . . genoeg . . . vir daardie dag. As jy opgegaar het om dalk die surplus te verkoop, het die manna gevrot. Daar is meer as genoeg vir almal, mits ons leer om tevrede te wees met genoeg vir die dag.

Buiten manna, is daar nog iets wat ons broodnodig het; en dit is genade. Ons kan nie leef sonder barmhartigheid, vergifnis, versoening en heling nie. Daarom bid ons: En vergeef ons ons sondes, want ook ons vergeef elkeen wat teenoor ons skuldig staan.

As jy op pad tempel toe is, op pad kerk toe, as jy stil raak om te bid, en dit val jou op dat jou broer iets teen jou het, los jou offergawe net daar by die altar en versoen jou eers met jou broer.

Jesus moedig ons aan, wanneer ons vir God vra om vergifnis, dat ons ’’n voorwaarde daaraan stel, al is God se liefde onvoorwaardelik. Vergewe ons, want ook ons vergeef elkeen wat teenoor ons skuldig staan. Wees ons genadig, want ook ons is barmhartig teenoor elkeen wat ons iets skuld.

Let op dat Jesus nie net praat van sonde nie, maar ook van skuld. Buiten die vergifnis van sondes op ’n persoonlike vlak, gaan dit ook oor die bevryding van mense wat deur ekonomiese en politiese sisteme vasgedraai geraak het. Hulle gaan meer as daaglikse brood nodig hê.

In ons konteks, in die land waarin klein Fritz ’n geroep word om God se versoeningswerk voort te sit, is hierdie breë visie van versoening van uiterste belang. Versoening sluit in die gesamentlike regstelling van ongelykhede en die regverdige verdeling van hulpbronne, ter wille van ons toekoms en die toekoms van ons kinders.

Maar, daar is nog iets wat ons nodig het, en daarmee sluit Jesus sy gebed af: En bring ons nie in versoeking nie. Verhoed dat ons vertroue verloor in die visie van u koninkryk. Bewaar ons van die versoeking om onsself en ander as minder as u geliefde kinders te sien.

Jesus het geweet: as jy jou beywer vir God se koninkryk, gaan jy weerstand kry, gaan jy wind van voor kry, gaan jou geloof getoets word. Daarom bid ons dat die toetse wat ons kant toe kom, die weerstand en die teenstand, dat dit nooit sterker sal wees as wat ons kan verduur nie. Dat ons op die oomblik van groot versoeking getrou sal bly aan ons doop; aan wat hier van ons gesê word.

***

Ek sluit af. As ons dink dat ons vir Fritz en die ander jongmense in ons gemeente gaan kan leer om te bid sonder dat ons self lewens van gebed lewe, of ten minste lewens wat groei in gebed, dan maak ons ’n groot fout.

Fritz gaan bid as ons bid. En Fritz gaan bid soos wat ons bid.

As gebed vir ons die slegte gewoonte is om, wanneer ons in die knyp is, vir God te soebat en te manipuleer, wat is dan die godsbeeld wat Fritz gaan ontwikkel? Hoe klein gaan Fritz se God wees?
Of as ons getroue kerkgangers is en gereeld ons gebede opsê, maar ons versoen nie met ons broers en susters nie, of ons beywer ons nie vir God se droom van ’n regverdige en vreedsame samelewing nie, hoe sal gebed ooit vir Fritz geloofwaardig lyk?

Drie dinge staan vir my uit in vanoggend se teks, as riglyne vir ons wat as gedooptes in gebed wil groei:

In die eerste plek, is gebed minder iets wat ons doen as wat dit iets is wat God in en deur ons doen. Gebed God se werk in ons. Dit is nie hoe ons probeer om God se aandag te kry nie, of hoe ons vir God probeer oortuig om mooi te wees met ons nie. Gebed is veel eerder om toe te laat dat Jesus se gebed in ons gebeur. Dit is om my hart en my verstand oop te stel en vir die Vader te sê: “Kyk, hier is jou seun Jesus Christus, besig om in my te bid, deur die Heilige Gees. Luister asseblief na hom, want ek wil hê dat hy in en deur my moet werk om die aangesig van die aarde te vernuwe.”

En soos ek in my gebedslewe groei, soos ek beter verstaan wat Jesus se passie is en dit al hoe meer my passie word, kom ek agter dat wat ek vir God wil sê al hoe meer belyn met wat Jesus in my vir God sê.

Tweedens, is Gebed is ten nouste verbind aan ’n lewe van barmhartigheid, versoening en geregtigheid. Hoe weet jy of jou gebed werk? Moenie ’n ekstatiese gevoel verwag terwyl jy bid nie. Inteendeel, as gebed die proses is waardeer God die landskap van jou hart omskep, is die kans groot dat dit dikwels ongemaklik gaan wees. Jy gaan wil ophou. Volhard daarin, met die wete dat die vrugte van ’n lewe in die Gees sien ’n mens nie in die tydjie wat jy stil word nie. Die mense om jou gaan dit eerste beleef; in jou soeke na vrede en verdraagsaamheid, in jou vreugde en vriendelikheid, in jou getrouheid en betroubaarheid, in jou liefde en geduld en selfbeheersing. Dit, sê Paulus vir ons, is die vrugte van die Gees.

Deredens, gaan Gebed oor ’n verbintenis en ’n belofte: dit is om daar te wees vir die God wat daar is vir ons. In Engels praat mens van The Lord’s prayer. Dit is die Here se gebed, dit is God se gebed. Kan ons God se gebed verhoor? Kan ons, deur ons lewens, amen sê vir wat God op die hart het?

Daarom het ons geloofdissiplines en praktyke nodig, nie om daardeur vir God teenwoordig te maak nie – God is teenwoordig, die vraag is of ons teenwoordig is. Geloofdissiplines soos eredienste, oggend en aandgebed, meditasie ensovoorts is belangrik omdat ons daardeur kan aanmeld by wat God besig is om in en deur ons te doen. Sulke dissiplines help ons om teenwoordig te wees, en ‘n vaste verbintenis te maak te midde van die vele afleidings en aansprake op ons tyd en aandag.

Romeine 5:1-5

16 Junie 2019

Drie-eenheid Sondag
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

Drie-eenheid Sondag gee vir ons ’n geleentheid om ’n bietjie na te dink oor die betekenis en relevansie van die Christelike belydenis in ’n drie-enige God.

Anders as ander fees-dienste wat dramatiese gebeurtenisse onthou en vier (soos Jesus se geboorte, of sy opstanding, of die uitstorting van die Gees met tonge van vuur) klink dit ietwat minder opwindend om ’n gedagte, ’n abstrakte teologiese idee te vier.

Dit is inderdaad so dat ’n mens die Drie-eenheid van God op so ’n abstrakte, teoretiese manier kan benader dat dit jou baie deurmekaar gaan maak, of nog erger, dat dit jou aan die slaap sal maak. Dit is wat geneig is om te gebeur as ons ’n teologiese idee, as ’n teoretiese probleem benader wat opgelos moet word eerder as ’n geheimenis waaraan ons moet deelneem.

Die Drie-eenheid is ’n geheimenis en soos dit altyd is wanneer ons iets oor God probeer sê, kan ons alleenlik deur middel van beeldspraak oor God praat. Ons taal skiet altyd te kort en ons kan nooit vir God vasvang in ons begrippe en beelde nie. Ons spreke oor God is altyd metafories, altyd vergelykend.

Die filosoof Gabriel Marcel het baie sinvol onderskei tussen ’n probleem en ’n misterie of ’n geheimenis. ’n Probleem probeer ’n mens oplos en as jy byvoorbeeld die Drie-eenheid as ’n wiskundige probleem gaan benader gaan jy jou brein breek deur te probeer om te verduidelik hoe 1+1+1 = 1 i.p.v. 3.

Nee, ’n misterie is nie ’n probleem wat ’n mens moet probeer oplos nie – die doel van ’n misterie is eerder om ons in te nooi en soos jy aan die misterie deelneem, en iets daarvan begin verstaan, kom jy agter dat dit nie jy is wat sin maak van die misterie nie, maar die misterie wat sin maak van jou. Jy interpreteer nie die misterie nie, die misterie interpreteer vir jou.

Dit is waarom dit sin maak om vandag oor God se Drie-eenheid na te dink en om dit te vier; want ten diepste gaan dit oor wie ons is. Soos ’n mens God se aard en karakter beter verstaan so verstaan ons ook onsself beter.

So, wat verstaan Christene dan as hulle van God praat as Drie-enig, as Vader, Seun en Gees?

Wel, een stukkie raad wat my nogal gehelp het om hierdie geheimenis van die drie-in-die-een te verstaan is om nie by die Een te begin en te probeer om dit Drie te maak nie, maar eerder by die Drie te begin en te ontdek dat dit in die verhouding van die Drie is dat ons die diepste aard en karakter van die Een leer ken.

Met ander woorde, begin by die manier waarop God kies om ons te ontmoet – as Skeppende ouer, en as liefdevolle Broer en as Lewegewende Gees – en vra dan wat dit vir ons van die aard en karakter van God leer. Dit is inderdaad ook hoe die vroeë Christene by die idee van die Drie-eenheid uitgekom het.

Toe die Nuwe Testament geskryf was, het die kerk nog nie konsensus bereik oor die Drie-eenheid as sodanig nie – dit sou eeue duur voordat die kerk finaal konsensus oor die Drie-eenheid bereik het, en selfs toe het almal nie saamgestem nie. En tog, as ’n mens Paulus se briewe lees, soos die stukkie wat ons vanoggend gelees het uit sy brief aan die gelowiges in Rome, dan hoor ’n mens hoe Paulus, in sy poging om iets oor God te sê, praat van die Vader, en dan van Jesus Christus en dan van die Heilige Gees – hy praat van drie persone, maar altyd in verhouding met mekaar, en deurentyd kry mens die gevoel hy is besig om van Een werklikheid te praat.

In die gedeelte wat ons gelees het, sê hy dat dit deur Jesus Christus se getrouheid aan die Vader is wat ons vrede het met God en daarom met hoop uitsien na God se heerlikheid. En selfs in die hede, terwyl ons nog verdrukking beleef, is daardie hoop wat in ons leef nie tevergeefs nie, want ons sien nou reeds iets van God se heerlikheid. Deurdat die Heilige Gees wat deur God aan ons gegee is liefde in ons harte uitstort, het ons ’n bewys dat ons hoop waar en betroubaar is.

So, hoewel die Drie-eenheid tegnies nog nie as ’n teologiese begrip bestaan het nie, is daar ’n ‘trinitariese patroon’ in die manier waarop Paulus oor God praat. Ons kry toegang tot die Skepper se heerlikheid deur Jesus Christus en dit is vir ons geloofwaardig omdat die Heilige Gees God se liefde in ons harte uitstort. Die drie persone verwys heeltyd na mekaar, en die een kan nie sonder die ander een sin maak nie.

Een manier waarop die kerkvaders probeer het om hierdie gemeenskap tussen die Vader, Seun en Gees te verbeeld was deur die metafoor van ’n goddelike dans. Nes jou fokus op die een val, word jou blik herlei na die ander, en nes jou oë daar begin te rus, betree die derde persoon die dans – en so gaan dit eindeloos voort.

Hierdie metafoor aktiveer as’t ware ons verbeelding en help ons om God as dinamies eerder as staties te verstaan. God is aan die beweeg – van ewigheid tot ewigheid. Ons kan nie vir God vasvang nie; die beste waarvoor ons kan hoop is om – vir die tyd wat dit vir ons gegun word – saam te beweeg, saam te dans.

Een van die bekendste Christelike kunswerke, is hierdie ikoon van Andrey Rublev. Dit dateer uit die 15de eeu. Twee titels word daaraan gekoppel: “Die Drie-eenheid,” en “die Gasvryheid van Abraham.” Ons sien drie figure, elkeen met engel-vlerke, wat om ’n tafel sit.

Aan die een hand verbeeld dit die verhaal van Sara en Abraham wat gasvryheid betoon aan drie vreemde mans wat in die woestyn by hulle aankom. Natuurlik weet Abraham nie aanvanklik of hierdie mans vriendelik of vyandig teenoor hulle sal wees nie. Hulle neem egter die risiko en besluit om die drie mans met oorvloedige gasvryheid te ontvang, en so, sonder dat hulle dit besef, ontvang hulle drie engele as gaste – en daarmee saam, ook die goeie nuus dat Sara swanger is.

Rublev gebruik daardie verhaal as die beeldryke materiaal waarmee hy dan in hierdie ikoon, die diepe geheimenis van God as Drie-enig, probeer uitbeeld. Hy nooi ons as’t ware uit om die drie-enige God se teenwoordigheid in die alledaagse te probeer raaksien, soos in die koms van ’n vreemdeling wat vra vir iets om te eet of ’n beker water om te drink.

Die gesigte van die drie besoekers is amper identies, maar die kleur van hulle gewaad verskil. Die Vader, aan die linkerkant, dra goud – dit verteenwoordig God se heerlike glans, prag en lig. Die Seun dra blou – dit is verteenwoordig die mens, omdat die mens sy bestaan voer tussen die blou van die hemelruim en die blou van die see. Die Gees dra groen – wat verwys na die verkwikkende krag van die Heilige Gees as die asem van God wat deur die ganse skepping werksaam is om nuwe lewe te bring.

Ons sien hier vir God as ’n gemeenskap van persone. God is ten diepste ’n verhouding van eenheid en vrede waarin elkeen van die ‘persone’ se eiesoortigheid of uniekheid nogtans behoue bly.

Die Vader kyk na die Seun, maar met sy hand verwys Hy na Gees. Die Seun Kyk na die Vader en wys ook heen na die Gees. Die Gees kyk na die Vader, en wys met die een hand na die Seun. Met die ander hand, maak die Gees egter die sirkel oop deur na ’n oop plek op die tafel te wys.

Die drie-persone bewonder en respekteer mekaar – maar hulle sirkel is nie geslote nie. Soos iemand dit stel, hierdie is nie ’n hoërskool clique nie. Die een wat voor die ikoon staan word ingenooi om ook sy of haar plek aan die tafel in te neem. Daar is ook plek vir my. Daar is ook plek vir ons. Kom sit hier by ons, sê God. Kom en neem deel aan ons geselskap, sluit aan by ons liefdevolle dans, kom en word deel van ons lewe.

Ons praat altyd oor God in beeldspraak, deur metafore. Ons word vanoggend uitgenooi om vir God te verbeeld, nie as ’n enkeling wat afgesonder agter ’n wolk weggesteek sit soos ’n kritiese toeskouer wat ’n vertoning beoordeel nie, maar as ’n betroubare, self-opofferende, verhouding van liefde.

Anders as die verhoudings waaraan ons al te gewoond is, waarin die een die ander domineer, of op subtiele maniere manipuleer, sien ons hier ’n verhouding van wedersydse respek en waardering. In plaas van jaloesie en hebsug wat my eie probeer beskerm sien ons hier ’n verhouding waarin oorvloedige gasvryheid die grondslag van gemeenskap is. In plaas van of ’n begeerte om die ander in my eie beeld te probeer skep, sien ons hier hoe verskeidenheid gevier en gekoester word.

As ons nou terugkeer na ons teksgedeelte dan hoor ons hoe Pauls vir gemeente in Romeine wil bemoedig. Dit is ’n gemeenskap wat van buite af verdrukking beleef, en terselfdertyd, van binne af, as gevolg van verdeeldheid, jaloesie en trots dreig om uitmekaar te skeur. Paulus bemoedig hulle deur hulle daaraan te herinner dat die drie-enige God op ’n geheimsinnige manier besig is om vir hulle deel te maak van ’n gemeenskap van wedersydse liefde en respek, waarin hulle mekaar verdra en ondersteun en versorg.

Paulus herinner hulle dat geeneen van hulle op grond van hulle eie goedheid ingesluit is nie, maar alleen deur genade, deur die oorvloedige gasvryheid van God die Vader wat in ons vyandigheid vir ons sê, hier is vir jou ’n plekkie.

Paulus herinner vir hulle dat God in Christus nie op ’n afstand staan en oordeel nie, maar saam met ons ly aan die verdrukking en die verdeeldheid; en dat ons daarom die lyding met hoop en volharding kan verduur.

Laastens, herinner Paulus hulle dat die waarborg van God se teenwoordigheid, die liefde is wat die Gees in hulle harte uitstort.

Uiteindelik, kom dit vir Paulus neer op liefde en gasvryheid. En as die beeld van God wat self bestaan as ’n gemeenskap van wedersydse liefde en respek en openheid, ons help om onsself vir so ’n gemeenskap te beywer – in die lewe van die kerk, van die politiek, van die werkwêreld, en in ons gesinslewe, dan dien dit sy doel.

Wat ek uiteindelik by Paulus hoor is nie veel anders as die beroemde Boeddhistiese leermeester, John Crook, wat vertel van ’n afspraak wat hy met sy eie leermeester gehad het nie. Nadat hy vir ’n halfuur of wat aangegaan het met allerhande spekulasies en ingewikkelde teorieë oor enlightenment ensovoorts, het sy leermeester vir ’n tyd lank in stilte gesit en toe uiteindelik gevra: “John, when were you last kind?” Mag ons as individue en as ’n gemeenskap groei in kindness, in liefdevolle gemeenskap, en so verras word om te ontdek dat die drie-enige God by ons tuisgekom het. Die tafel is gedek, ons plekkie is reg vir ons. Gaan ons die uitnodiging aanvaar?

Lukas 15:1-3; 11b-32

31 Maart 2019

Vierde Sondag van Lydenstyd
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

[Weens ‘n tegniese fout is daar ongelukkig nie hierdie week ‘n opname van die preek beskikbaar nie.]

(Hierdie preek is grootliks gebasseer op ‘n hoofstuk uit Robert Vosloo se pragtige boek oor gasvryheid in die Christelike tradisie, Engele as Gaste)

Ons vind hierdie gelykenis in ’n langer gedeelte van die Lukas-evangelie wat veral oor gasvryheid gaan – oor die vreemde welkom van God.

In Lukas 14 merk Jesus eers op hoe genooides die ereplekke aan die tafel uitsoek, en vertel dan die gelykenis van die persoon wat eerder die vêrste plek by ’n bruilof ingeneem het. Daarop antwoord iemand: “Geseënd is die een wat aan die maaltyd in die koninkryk van God sal deelneem!” En Jesus vertel die verhaal van die groot feesmaal waarvoor al die genooides nie opgedaag het nie, maar die kreupeles en blindes en verlamdes, uiteindelik wel.

Nou, in Lukas 15, is dit weer die Fariseërs en die skrifkenners wat onder mekaar mor, omdat Jesus sondaars en tollenaars ontvang en saam met hulle eet. Daarop vertel Jesus drie gelykenisse, en een van hulle is hierdie gelykenis wat gewoonlik bekendstaan as die ‘gelykenis van die verlore seun.’

In die lig van hierdie oploop tot die gelykenis, sou dit ook kon bekendstaan as ‘die gelykenis van die ongasvrye en vreugdelose broer’ …
of ‘die gelykenis van die verlangende of verwelkomende vader’

Dit is die krag van hierdie verhaal – eintlik die krag van alle verhale – dat ons die storielyn van meerdere perspektiewe kan volg, deur eenvoudig op elkeen van die karakters te fokus. Meer nog, ons kan onsself, en ons eie verhale ook in die storie inlees, en so iets oor onsself leer.

***

Kom ons fokus eers op die jongste seun:

Hoewel ons met ’n moderne perspektief dalk die jongste broer as ’n held of rolmodel sou beskou, deurdat hy opsoek gaan na sy ware self, is dit belangrik dat ons raaksien hoe die seun, deur sy erfporsie te vra, en weg te breuk uit sy vaderhuis, in werklikheid, homself afsny van die verhoudings wat sy identiteit aandui.

Die karakters word regdeur die verhaal, in verhoudings terme soos ‘vader’, ‘seun’ en ‘broer’ genoem. Dit suggereer dat die identiteit van die karakters is ondenkbaar is sonder die verhouding met die ander persone in die gelykenis.

Die jongste seun se breuk met die familie is daarom radikaal. Hy het “al sy goed in geld omgesit en na ’n vêr land gereis,” sê die teks. Iemand skryf hieroor en sê: “His project was toe ‘un-son’; there was no place in him for the place called home.”

Dit is dan tussen die varke, so lees ons, dat die seun besef dat hy in die proses van sy eie identiteit vervreem geraak het. Daar in die vêr land, waar hy slegter behandel word as sy vader se dagloners, onthou hy sy vaderhuis en daardeur ook sy eie mislukking. Nou beskou hy homself as “’n-seun-wat-nie-waardig-is-om-’n-seun-genoem-te-word-nie.

En dit is met hierdie siening van homself as ’n sie-seun, dat hy die besluit neem om terug te heer na die vaderhuis.

***

Dit is wanneer ons op die vader in die verhaal fokus, dat ons die meeste verras word:

Die eerste ding wat ons opval is dat die vader, toe die seun vir sy erfporsie vra, geen weerstand bied teen sy seun se besluit om die huis te verlaat nie. Die vader laat die seun gaan. Die verwagting is dat die vader, volgens gesonder verstand en tradisie, ten sterkste daarteen gekant sal wees.

Die belangrike punt van die verhaal is egter dat dat die vader, hoewel hy die jongste seun laat gaan, nie die verhouding met hom laat vaar nie. Deurdat sy soekende oë reeds die seun op die horison gewaar, word ons daaraan herinner dat sy hart heeltyd by die seun in die vêr land was. Die seun is dus weg uit die huis, maar nie weg uit die vader se hart nie.

Soos alle ouers wie se kind die huis verlaat, moes die vader dus ook opnuut oor sy eie identiteit nadink. So veel te meer as ons in gedagte hou dat die seun se breuk met die familie doelbewus en radikaal was.

Hoewel die seun probeer om homself te ont-seun, word die vader nooit ’n nie-vader nie. Daarom, toe die seun uiteindelik sy weg terugvind na sy vaderhuis toe, word hy onmiddellik omhels. Geen belydenis is nodig nie, want die vader dink aan verhoudings en nie aan morele prestasie nie.

Wanneer die belydenis wel volg – ‘Pa, ek het gesondig teen die hemel en in u oë. Ek is nie meer werd om u seun genoem te word nie.’ – onderbreek die vader dit. In die seun se selfbeskouing is hy ‘nie-waardig-om-’n-seun-genoem-te-word-nie’. In die oë van sy vader is hy eenvoudig ‘my seun’.

Identiteit sou ons kon sê, word deur ’n omhelsing gerekonstrueer. Daarop volg dan die klere, die ring, en die opdrag vir ’n feesmaal.

***

Maar die oudste broer vind nie dieselfde vreugde as die vader in die terugkeer van sy broer nie. Hy hou nie van die feestelikheid nie. Mens moet fyn oplet op die taal: Die jongste broer is nie meer ‘sy broer’ nie, maar hy noem hom: “hierdie seun van pa.” Anders as die pa, het die oudste broer nie die jongste broer in sy hart bly dra nie. Hy kon nie sy identiteit aanpas om plek te maak vir die jongste seun se terugkeer nie.

Dit is interessant dat die, wanneer hy die vader nou aanspreek, dit vir die eerste keer in die verhaal nie as ‘vader’ is nie. Dus, soos sy broer vir hom ’n ‘nie-broer’ geword het, het die vader vir hom ’n ‘nie-vader’ geword. Die vader tree volgens hom immoreel op.

En die oudste broer is in ’n sekere sin reg. In Deuteronomium 21:18-21 lees ons immers die volgende woorde:

“Wanneer ’n man ’n opstandige en ongehoorsame seun het wat nie na sy pa en ma wil luister nie, selfs al straf hulle hom, moet hulle hom na die leiers van die stad toe vat by die stadspoort. Hulle moet die vir die leiers van die stad sê: “Hierdie sen van ons is opstandig en ongehoorsaam. Hy luister nie na ons nie. Hy is ’n vraat en ’n suiplap.” Dan moet al die mans van die stad hom met klippe doodgooi.”

Met die wet skynbaar aan sy kant voel die oudste broer dat die vader immoreel optree. Hierdie optrede kan mos nie geduld word nie; dit is nie regverdig nie, en die huishouding sal weens hierdie benadering ineenstort. Die logika is tog onweerlegbaar. Die jongste broer kan dalk terugkeer as huurling, maar beslis nie as seun nie.

Ironies genoeg is die logika van die twee broers, ten midde van al hulle skynbare verskille, dieselfde: terugkeer is wel moontlik, maar nie as seun nie.

***

As ons ons fokus egter weer rig op die vader, sien ons dat hy nie sy seuns se logika deel nie, en veral nie die ouer seun se obsessie oor reëls nie. Soos hy sy seun wat weg was van vêr af ingewag het, gaan hy uit na die ouer broer wat nou nie die huis wil inkom nie. Hy praat mooi met hom:

“My kind,” sê hy, “jy is altyd by my, en alles wat myne is, is joune. Ons moet feesvier en bly wees, want jou broer was dood en hy het lewendig geword. Hy was verlore en is weer gevind.”

Ons sien hier dat die Vader nie die orde van die huishouding wegneem nie. Die oudste seun het nou die volle erfporsie en die jonger seun gaan skynbaar nie ’n tweede keer erf nie.

Maar hoewel die Vader nie die orde van die huishouding wegneem nie, her-orden hy die orde – maar volgens ’n ander logika. Die logika is dat daar iets is wat wette en streng identiteite voorafgaan. Hierin lê die verskil tussen die vader en die oudste broer. Die oudste broer gebruik morele kategorieë (hierdie seun van pa het sy geld op prostitute uitgemors!), terwyl die vader verhoudingkategorieë gebruik (die seun was verlore is, is weer tuis; was dood en lewe weer).

Die vader se verbintenis is nie primêr aan reëls nie, maar aan mense, aan sy kinders, wie se lewe te kompleks is om volledig deur vaste reëls en berekende identiteite bepaal te kan word.

Dit beteken nie dat reëls en identiteite opgehef word nie. Dit beteken wel dat ons identiteit getransformeer word, opnuut beskou word, in die lig van die liefde. Soos iemand skryf: “the Father keeps re-configuring the order without destroying it so as to maintain it as an order of embrace rather than exclusion.”

Die vader hervorm die orde van die huis sonder om dit te verwoes, sodat dit ’n orde van omhelsing kan wees, eerder as ’n orde wat uitsluit.

Die God wat ons dus in hierdie verhaal ontmoet is ’n God wat omhels, eerder as uitsluit; wat in verhouding-terme dink eerder as in streng wetsterme; wat altyd aan die werk is om ons identiteit te hervorm, sodat daar plek is vir die ander.

***

Min uitbeeldings van hierdie gelykenis is so treffend soos Rembrandt se skildery van die verlore seun. Henri Nouwen het aan die hand van hierdie skildery ’n pragtige boek geskryf: The Return of the Prodigal Son.

In die skildery beeld Rembrandt die vader as byna blind uit. Tydens die omhelsing druk die vader die seun teen sy bors, teen sy hart. Die lig, wat so belangrik is in Rembrandt se skilderye, val op die hande van die vader.

Sommige ontleders meen selfs dat een van die hande ’n vroulike hand is. So word iets uitgebeeld van die omvattende liefde van die vaderlike moeder of die moederlike vader. [Dink ook aan ons teks twee weke gelede waarin Jesus homself beskryf as ’n moeder hen] Die aantrekkingskrag van die skildery is onder meer geleë in die suggestie dat die vader nie oë nodig het om te sien nie. Die vader kyk met sy hart… en in die vader se hart, was die seun nooit weg nie.