Genesis 4

1 Maart 2020

Eerste Sondag van Lydenstyd
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

’n Woord vooraf

Geskryf in Babilonië, tydens die ballingskap, in die aangesig van geweld, slawerny en verdrukking, begin die Bybelse verhaal met ’n skeppingsverhaal wat getuig dat die wereld in liefde geskep is, deur ’n liefdevolle God.

Die Babiloniese skeppingsverhale vertel ’n ander storie: van mense wat in geweld, deur geweld en vir geweld geskep is. In Babilon is geweld en tirranie van die begin af daar. Nee, sê Genesis 1-3, die mens is in liefde geskep, deur liefde, vir liefde, maar – soos ons verlede week gesien het – met die vryheid om anders te kies, met die vryheid om nie lief te hê nie.

Die res van die Genesis verhaal, eintlik reg deur die Bybel, word Israel gekonfronteer met ’n keuse: gaan ons die Babiloniese weg volg, waar die sterke altyd seevier, indien nie met mag nie, dan deur geweld.

Of volg ons die Bybelse weg van Sjaloom, van liefde en harmonie en herstel?

Soms, soos in Gen. 4 wat ons vanoggend gaan lees, sien ons hoe weerloos en kwesbaar die weg van Sjaloom is, en is dit nie altyd duidelik watter van die twee wee gaan seevier nie.

Boodskap

Ons teksgedeelte vanoggend begin met ’n uitroep van trots. Na die antiklimaks, van Adam en Eva die tuin moes verlaat, is daar vir hulle ’n tiepe oorwinning:

“Met die hulp van die Here het ek ’n man verwek!”

Het jy al ooit gehoor van ’n pasgebore babatjie wat ’n man genoem word? Sy noem hom Kayin, dit beteken in Hebreeus “om te maak”, “om te verkry”, “om te besit”. ’n Sterk naam vir ’n sterk man. Die eersgeborene – ma se se grootseun.

Sy het weer geboorte gegee, lees ons, aan Kayin se broer. Die keer roep Eva niks uit nie. Anders as die man waaraan sy eerste geboorte gegee het, is hy maar net nog een, maar net Kain se broer.

Kain se broer se naam is Abel, of in Hebreeus Hewel: dit beteken ‘voggie’ of ‘asemteugie’; ook vertaal as ‘tevergeefs’ of ‘sonder betekenis’. Dit is soos ’n ‘voggie’ wat in die oggendson verdamp en verdwyn – en dit, hoor ons later, is ook presies wat met Abel gebeur.

Teenoor die man, Kayin, wie se naam impliseer dat hy ’n go-getter was, is Abel as  laasgeborene onder op die sosiale ranglys. Ses keer word daar na hom verwys as Kayin se broer, maar nooit na Kayin as Abel se broer nie. Kain tree ook nooit teenoor Abel op as ’n broer nie. Die enigste keer wat Kain na sy broer verwys is dit juis om broederskap te ontken.

“Waar is Abel, jou broer?” vra God vir Kain, amper soos wat God vir Adam gevra het, “waar is jy?” God se eerste twee vrae: “waar is jy?” en “waar is jou broer?” Hoe staan ek ten opsige van God? en Hoe staan ek ten opsigte van my naaste? Om die twee vrae wentel alles – so lank ons die aarde en die diere ook as ons naaste beskou.

“Waar is Abel, jou broer?”

“Ek weet nie? Is ek dan my broer se oppasser?” Antwoord Kain. “Oppas,” is dieselfde as wat die mens geroep is om vir die skepping te doen: om dit te dien en op te pas. Maar Kain is nie ’n oppaser nie. Hy is ‘die man’. Hy wou eerder heers en moor as dien en oppas.

***

So vêr, in die storie, wil dit blyk of God die enigste een is wat vir Abel met guns beskou, wat vir Abel erkenning gee, wat vir Abel uitkyk en na hom vra.

Dit is blykbaar ook wat aanleiding gegee het tot Abel se moord. Ons lees dat God na Abel en sy offer gekyk het en nie na Kain en sy offer nie.

Dis amper asof God liggaamlik teenwoordig was (soos God in die skemeraand deur die tuin geloop het), en soos ’n mens net in een rigting op ’n slag kon kyk. Toe kyk God na die jongste eerder as die oudste. As Kain maar net saam met God gaan kyk het, sou hy daar sy broer gesien het.

God het vir Abel met guns beskou, toe niemand anders het nie.

Is dit nie iets wat ons weer en weer in die Bybel raaklees nie? Dat God op ’n besondere manier aan die kant staan van die swakkes en die weerloses en die wat aanskynlik sonder waarde is nie? God kyk byvoorbeeld nie na Isai se oudste sewe seuns nie, maar na die agste, die een wat aanvanklik ongetel was.

Dit is heel ‘teennatuurlik’ van God, en vir ons moeilik om te aanvaar. Amper asof dit God se regverdige antwoord was op die ongelykheid wat ‘van nature’ ontstaan in die samelewing.

Hoekom kon God nie ook Kain se offer met guns beskou het nie? Dit weet ons nie. Die teks bly hieroor stil. En tog is dit duidelik dat God nie vir Kain verwerp het nie. God bly in gesprek met Kain: “waarom is jy kwaad, en waarom is jy teneergedruk?”

Al antwoord Kain nie, probeer God om vir Kain tot broederskap te bekeer.

Maar Kain wil nie as ’n broer na Abel toe draai nie. Hy wil ’n man en ’n heerser wees. Daarom kon hy nie in sy selfbeskouing ruimte maak vir die feit dat Abel erkenning ontvang nie. Hy kon nie sy identiteit aanpas om ruimte te maak vir Abel as sy gelyke nie.

Sy enigste opsie was dus, geweld. En hiervoor moes hy sy rug draai, nie net op sy broer nie, maar ook op God. Want, watter tiepe God is dit wat nie die kant van die sterke kies nie? Of wat ten minste nie neutraal kan bly nie?

Kain is teleurgesteld met ’n God wat guns betoon aan die swakkes. Hy soek ’n God wat aan sy kant is, en nie aan die kant van die ander nie, al is daai ander sy broer.

Dus, wanneer Kain vir Abel doodmaak, is dit nie net sy broer wat hy verwerp nie, dis ook die God-van-die-ander, die-God-van-sy-broer wat hy verwerp.

***

Dat die eerste mens wat sterf, die slagoffer is van moord – en aan die hand van sy broer – is nie net ’n nederlaag is vir die mensdom nie, maar ook vir die aarde.

In die skeppingsverhale lees ons hoe die grond water moet ontvang, maar Kain, die landbouer, die een wat die land moes bewerk en versorg, hy gee bloed.

En ons hoor dat die bloed, vanuit die grond uitroep na die hemele! Die aarde kan nie leef met hierdie geweldadige heerser nie. Die houding van oorheersing deur geweld en oorheersing vergiftig die aarde.

Dit is die teenoorgestelde van wat ons in die profete se visie sien: hier is dit ploegskare wat swaarde word, eerder as swaarde wat omgeslaan word tot instrumente van groei en kultivering. En ons sien dit vandag nog: hoeveel beljoene rande se belastinggeld, vrugte van die aarde, word nie aangewend aan wapens wat die aarde 77 maal 7 keer kan verwoes nie?

Daarom lewer die aarde nie meer vrugte op aan Kain nie en word hy van die grond af verban.

Want in God se skepping is daar blykbaar nie plek vir mense wat nie broers en susters vir mekaar wil wees nie. Om broederskap en susterskap te verwerp is om ’n swerwer op die gesig van die aarde te wees.

En die hele skepping ly daaronder wanneer God se shalom tussen mense verbreek word en ons mekaar nie as gelykes wil omarm nie.

***

En van daar sien ons ’n afwaartse spiraal, na al hoe dieper goddeloosheid en geweld.

Maar hoewel dinge lelik begin handuitruk, moet ons nie God se genade miskyk nie.

Ons sien ons hoe God die oppasser word van die een wat nie sy broer wou oppass nie. God plaas ’n merk teken op Kayin, wie nou self ontwortel en haweloos en kwesbaar geword het.

God se genade is vir slagoffer en vir kwaaddoener, ook vir die slagoffer wat ’n onderdrukker word, of die onderdrukker wat ook ’n slagoffer is.

Sewe generasies later word die genade egter vergeet. Ons hoor hoe Lameg die teken van God se genadige beskerming oor Kain verdraai tot ’n loflied aan wraak en geweld.

Met trots basuin Lameg dit uit aan sy twee vroue:

“Ada en Silla, luister na my stem!

Hoor wat ek sê:

want vir ’n wond aan my maak ek ’n man dood,

’n jongeling vir ’n kneusplek aan my!

Ja, sewe maal word Kain gewreek,

maar Lameg sewe-en-sewentig maal.”

Adda en Silla sê nie ’n woord nie. Selfs God is stomgeslaan. Een hoofstuk nadat Eva van die boom van goed en kwaad geeet het, word wat kwaad is uitgebassuin asof dit goed is. God se goeie skepping is besig om na ’n ramspoedige einde toe te jaag, nog voordat dit eers begin het.

Die teks is realisties oor hoe moeilik, amper onmoontlik,  dit is om siklusse van geweld en wraak te verbreek.

Tot ’n groot mate is die storie van Kain en Lameg ook ons storie. En soms – soos in hierdie week waarin 8-jarige Tazne van Wyk se lyk twee weke na haar dood in ’n gutter gevind was – voel dit of daar geen einde insig is nie.

***

Het Kain en Lameg die laaste sê oor ons? Is moord en verhelding, oorlog en wraak ons meester? Is mense nou maar eenmaal wolwe vir mekaar – altyd in kompetisie, altyd in wantroue en gedryf deur hebsug? Kan ons net ons eie identiteit beskerm deur die ander uit te sluit?

Ons moet probeer raaksien hoe iets van Kain en Lameg ook in ons eie harte te vinde is. Kain het bedreig gevoel toe Abel voor hom erkenning kry. En Lameg regverdig sy geweld deur dit as self-verdediging te vermom.

Wat met uitsluiting en geweld eindig, begin met die dood-menslike behoefte om te oorleef of aanvaar te word of om in beheer te wees; of met die dood-menslike belewenis van vrees.

“I’m just trying to survive

What if what you do to survive

Kills the things you love

Fear’s a powerful thing

It can turn your hear black you can trust

It’ll take your God filled soul

And fill it with devils and dust”.

Bruce Springsteen, Devils and Dust

***

Maar, dis op hierdie punt, net soos dit lyk of geweld en vergelding alles gaan verwoes, wat ons ’n ander stem hoor.

In die plek van Lameg se stilgemaakte vroue, lees ons:

“Adam het weer gemeenskap gehad met sy vrou, en sy het aan ’n seun geboorte gegee. Sy het hom Set genoem [dit beteken gee of voorsien], “want,” het sy gese, “vir my het God ’n ander nassaat voorsien in die plek van Abel, omdat Kain hom doodgemaak het.”

Hier, vir die eerste keer in die hele storie, word Abel se naam deur Eva, of deur enige mens, uitgespreek. Vir die eerste keer rou Eva oor haar seun, Abel. Sy onthou hom. Sy staan op vir hom.

“Right in the face of the proud victor she dares to talk about a victim. To call Lamekh’s heroic forefather, her favorite son, a killer. By publically mourning Abel-the-loser, Eve interrupts the discourse of dominance – and the dreadful silence of Lamekh’s two wives … She has come to know that the future of her children can be “good” only to the extent that the evil done to Abel is not forgotten. That is why she inscribes Abel’s name into the memory of her third son.”

Brigitte Kahl

Deur vir Abel, die slagoffer, te onthou; en deur uiteindelik die geweld te bely wat Kain gewyer het om te bely, breuk Eva die spiraal van geweld wat gedreig het om God se skeppingsprojek tot ’n vroee einde te bring.

En hoe anders klink Eva stem nie hier as aan die begin van die hoofstuk toe het sy met trots uitgeroep het dat sy met die hulp van die Here ’n man gemaak het nie.

Ons het hier te doen met ’n veel ouer, wyser eva: God het gegee, in die plek van Abel, ’n nasaat omdat Kain hom doodgemaak het.

Hoe het ons vir so lank van hierdie eva vergeet?

“Maybe the bare-breasted seductress was much easier to handle than the resistant intelligence of a woman who publicly dares to de-mask and oppose . . . violence, murder and the obsession with power.”

Brigitte Kahl

Kan ons ook, soos Eva, in ons gepolariseerde wereld, leer om anders te onthou en die stilte te breek in die aangesig van geweld?

Kan ons ook, soos die God van Abel en Kain, leer om herkenning te gee aan die menslikheid van die weerloses, en nooit sig verloor van die menslikheid van oortreders nie?

Gen. 4 eindig met Eva se derde seun Set wat self ook ’n seun ontvang: Enosh, “weer ’n mens.” Deur God se genade kry menslikheid, broederskap en susteskap, ’n nuwe kans op herstel.

In daardie tyd, lees ons, het hulle begin om die Naam van die HERE aan te roep. Mense het weer begin om vir God te aanbid. Die God wat vir Abel onthou het, toe niemand anders het nie.

Genesis 2:4-3:24

23 Februarie 2020

Sondag van die Verheerliking
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

’n Woord vooraf

Vir die drie laaste Sondae was ons besig met die Genesis 1 skeppingsverhaal: ’n preek of ’n loflied wat mense in ballingskap wil kry om weer die lied van die Here te sing.

Vandag beweeg ons aan na die 2de skeppingsverhaal. in Genesis 2 en 3. Mense is onseker oor wie dit geskryf het en in watter konteks: sommige meen dit was geskryf tydens die koningskap van Salamo; ander beweer dat dit ook tydens die ballingskap in saamgestel is.

Ek wil voorstel dat ons hierdie verhaal sal lees as ’n gelykenis. Ek weet nie of dit so gebeur het nie, maar dis waar. Dit is ’n storie wat diep waarhede oor God en die mens aan ons wil vertolk – en in daardie sin is dit waar; maar ek weet nie of dit rerig so gebeur het nie.

Voorbeeld van die fliek, Big Fish: “a Southern Tale that is filled with lies and fabrications, but truer for their inclusion.”

Die storie gaan oor Edward Bloom en sy seun – Edward goeie storieverteller wat sy lewe lank die wonderlikste stories vertel het, aanskynlik oor sy eie lewe. Verbeeldingryk en vol fantasie – soos hoe hy ’n reus bevriend het en in WW2 geveg het en deel was van die sirkus ens. ens.

Toe sy seun nog klein was, het hy gevra: Wat het gebeur op die dag toe ek gebore is? Wel, jy ken mos daai dam waar almal altyd kom visvang. Almal het altyd gepraat van daai reuse karp wat niemand al ooit gevang het nie. Wel, op die dag wat jy gebore is, het ek my lyn ingegooi en na ’n dag se wag, het ek uiteindelik ’n reuse kap aan my lyn gevoel. Nadat ek vir omtrent twee en ’n half ure met daai vis gestoei het, het ek uiteindelik, op die dag wat jy gebore is, die groot vis gevang wat niemand al ooit gevang het nie.

In die fliek is hy besig om dood te gaan. Sy volwasse seun, ’n joernalis, sit langs sy bed. Hy is moeg vir al sy wolhaarstories. Hy wil die waarheid oor sy pa uitvind voordat hy doodgaan. Hy wil hê sy pa moet vir hom die waarheid vertel.

Wat het gebeur op die dag toe ek gebore is? Weer vertel Edward vir hom die storie van die vis. Op pad uit loop hy die familiedokter raak en die vertel vir hom die feitelike storie.

Aan die einde van die fliek moet jy ’n keuse maak: wie se storie verkies jy? Die een wat die dokter vertel het, of die een wat die pa vertel het?

Die dokter s’n is op feite gebaseer. Die pa se storie is op die waarheid gebaseer: waarheid, want wanneer jou eerste kind gebore is, is daar nie feite wat die wonderwerk van daai belewenis kan vasvang nie.

Jy moet uitreik na ’n storie, na ’n metafoor: dis soos om die grootste vis in die wereld te vang. En waarmee het hy die vis gevang? Met sy trouring. Want dis deur sy huwelik, deur my liefde vir jou ma, wat jy in ons lewe gekom het, my seun.

Ek weet nie of dit so gebeur het nie, maar ek weet dit is waar.

Die waarheid is soms groter as die feite. Ons het soms verbeeldingryke stories vol fantasie nodig om die dieper waarhede van ons lewens vas te hou: soos liefde, of soos die doolhof van ‘n menslike hart, soos die geboorte van ‘n kindjie.

Die probleem is natuurlik, dat wanneer ons ’n metafoor letterlik probeer opneem, dit absurd word. Daarom vra ons nooit feitelike vrae oor Jesus se gelykenisse nie. Dit maak die saak of die verlore seun rerig tussen die varke beland het, of nie – die gelykenis van die Pa en die twee seuns bly waar – ongeag of dit so gebeur het.

Skriflesing: Gen. 2:4; 2:7-9; 2:15-3:24

Boodskap

Manna & Mercy, Genoeg en genade, is lense wat ons help om die Bybel op ’n lewegewende manier te lees, as God se voortgaande belofte om die ganse skepping te herstel.

1. Genoeg

God is vrygewig: van al die bome in die tuin kan julle na hartelus eet, insluitend die boom van die lewe, die boom wat God se lewegewende teenwoordigheid simboliseer, behalwe net die een, die boom van die kennis van Goed en Kwaad – dis die enigste beperking, waarksuwing want daar sal dodelike gevolge wees as julle daarvan eet.

En tog is God is nie ’n control freak nie. Deel van wat God gee is menslike vryheid. Die mens het ’n groot aandeel in God se skeppingswerk, deurdat die mens vir die diere name te gee. En soos die mens die diere noem, so bly hulle name.

Maar iets is nie reg nie: nadat God in Gen. 1 helemal tevrede na elke dag sê dit is goed, sê God vir die eerste keer iets is nie goed nie: dit is nie goed dat die mens alleen is nie.

Die mens het ‘n maat nodig. Weereens, het die mens ‘n merkwaardige groot sê oor wie sy maat moet wees. Ook hierin voorsien God: ‘n lewensmaat wat pas: vlees van my vlees!

Hier is ’n God wat ons behoeftes en begeertes ken – of eerder, wat dit leer ken: ’n God wat luister en leer en aanpas soos wat die skeppingsprojek aangaan. ‘n God wat vir die mens groot waardigheid gee, maar ook ‘n verantwoordelikheid om soos tuiniers vir die goeie skepping te sorg.

***

En dan kom die slang. Mens sou kon sê dis die mens se eerste ontmoeting met slegte teologie en met die rampspoedige gevolge daarvan.

Het dit so gebeur? Ek weet nie, maar dis waar. Kan slange praat? Nee. Maar dit beteken nie dat ons nie soms na hulle stemme luister nie.

Kom ek gee vir jou ‘n voorbeeld. vb. Groot 4×4; ‘n mooi paar skoene.

Slange kan nie praat nie, maar dit beteken nie dat ons nie soms na hulle stemme luister nie. Die slang is ‘n simbool van alles wat ons laat twyfel in die liefdevolle, genadige voorsiening van God.

Dit is die stemmetjie wat jou laat voel dat jy net nie genoeg kan kry nie, dat jy net nie genoeg is nie. Die stemmetjie wat ons moderne mense verlei om buite die perke van ‘n volhoubare toekoms vir die aarde te leef.

Wanneer ons vertroue in God verloor, plaas ons ons vertroue elders, dikwels in materiele dinge of in toksiese verhoudings – afgode wat ons help om veilig te voel, om in beheer te bly, aanvaar te word.

Die gevolg is vervreemding:

  • Vervreemding tussen mens en self (skielik raak die man en die vrou selfbewus, skaam vir hulle naaktheid);
  • Vervreemding tussen mens en God (kruip weg);
  • Verveemding tussen mens en mens (blameer mekaar).
  • Vervreemding tussen mens en die aarde (ook die aarde dra die vloek, soos ons vandag al te goed weet, die gevolge van menslike sonde het kosmiese gevolge, dit besoedel die aarde, die waters, die lug);
  • Vervreemding tussen mens en dier (’n nuwe vyandskap ontstaan tussen mens en slang);

***

Die storie skets ‘n prentjie van ‘n God wat in ‘n intieme, liefdevolle verhouding van sorg staan teenoor die skepping en teenoor die mens. Dit stel ‘n wereld voor wat in liefde, deur liefde en vir liefde gemaak is.

Dit is ons potensiaal. Dit waarvoor ons hier is. Dit is wat vir ons moontlik is.

God gee vir ons genoeg, maar dit vra genoegsaamheid, want al bied die speelveld van God se liefde vir ons merkwaardige ruimte is daar perke, daar is ‘n grenslyn. En dit bly vir ons ’n probleem: hoekom, weet niemand nie, maar ons is suckers vir daai stemmetjie wat twyfel saai:

Het God werklik gese…? gevolg deur ‘n verdraaing van God se woorde… So begin mens wonder: is dit genoeg? het ek genoeg? is ek genoeg?

En dit bring ons by genade.

2. Genade

Selfs as ons val, kom soek God ons. Die eerste spel van wegkruipertjie: “waar is jy?”

Hier ontmoet ons ‘n God wat uitroep. ‘n God wat verlang. ‘n God wat in verhouding wil wees. Waar is jy?

***

Rabbynse storie van ‘n Rabbi wat in Krakow, Poland gevangene was. Hy was as staatsgevaarlik beskou en buite sy tronksel het ‘n offisier oor hom waggehou.

Die offisier was ‘n tipiese rasionalis: “As julle God dan alwetend is,” vra hy vir die Rabbi, “hoekom vra hy dan: ‘Adam, waar is jy?'”

“God bedoel dit anders as wat mens dink,” antwoord die Rabbi, “Adam was toe net 42 jaar oud. God vra hom dus eintlik: ‘Jy is nou twee-en-veertig jaar oud, maar waar is jy in jou lewe?”

Toe skrik die wag, want hy was 42 jaar oud.

Waar is jy in jou lewe?

***

Waar is jy? Ons hoor in daai vraag die dieptepunt van wat dit beteken om menslik te wees, om ‘n morele wese te wees: om ‘n mens te wees is om te antwoord as iemand roep.

Dis om te kan se: ‘hier is ek!’ Dis om verantwoordelik te wees. Dis om aanspreeklik te wees.

Waar is jy? Ek verlang na jou. Help my! Ek het jou nodig. Ek is bekommerd oor jou. Ek het jou lief. Dit is alles opgesluit in die vraag: “Waar is jy?”

‘n God wat so uitroep, in verlange, in nood, in liefde, is ‘n God wat ook ons noodkrete kan hoor, ook ons verlangens na aan die hart dra, dis ‘n God wat smag na ons liefde.

Die woord wat in hierdie verhaal vir God gebruik word is YHWH, want daar is ‘n sterk verband tussen die God wat uitroep: “waar is jy?” en die God wat in Egipte die noodkrete van die Israeliete hoor en dan antwoord: “Hier is ek. Ek is met julle. Ek sal met julle wees.”

Immanuel, God is met ons: ten spyte van ons ongehoorsaamheid, ten spyte van ons sonde, kom soek God na ons om die verhouding te herstel.

So eindig die verhaal dan ook met ‘n pragtige beeld van God as ’n kleremaker. Dink hier aan die liefde waarmee ‘n ma vir ‘n kind of kleinkind iets brei.

Noudat hulle so skaam geraak het, maak God vir hulle klere. Onmiddelik begin God om die verhouding met die mens te herstel, sodat God deur hulle, ook die res van die skepping, wat skade gely het, kan herstel.

***

Vraag aan een van die tieners: “Hoekom vertel mense skeppingsverhale? Hoekom is hulle in die Bybel? A: Dit gee vir ons ’n plek om te begin. Gen. 1-3 gee vir ons ’n plek waar ons weer en weer kan begin.

Die kombinasie van die twee skeppingsverhale in die Bybel wil vir ons sê dat ons lewe in ’n wereld wat in liefde, deur liefde en vir liefde gemaak is. En tog het ons die vryheid om nie lief te hê nie. Want vryheid is die suurstof waarvan liefde lewe.

Dalk klink dit bietjie abstrak, maar kom ek sluit af met ’n hedendaagse voorbeeld van die Bybelse skeppingsteorie:

‘No one is born hating another person
because of the colour of their skin,
or their background, or their religion.
People must learn to hate,
and if they can learn to hate,
they can be taught to love,
for love comes more naturally
to the human heart than its opposite.’

Nelson Mandela

Waar jy ook al is in jou lewe, jy kan by liefde begin.

By die liefde kan jy weer en weer begin.

Eksodus 32

15 September 2019

Veertiende Sondag na Pinkster
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

Na bevryding uit Egipte, Hebreërs word nou Israeliete, veertig jaar lange reis na die beloofde land,

Gou kom die Israeliete agter, die reis van Egipte na die beloofde land is ook ’n reis na binne, ’n reis waarin hulle harte herskep moes word. Hulle moes die Egiptiese bestaanswyses afleer en ’n leer wat dit beteken om vry-mense te wees, om aan die regverdige en getroue en genadige Here te behoort en nie aan die Farao en die Farao se ryk van onderdrukking en misbruik van mense nie. Hulle moet leer wat dit sal beteken om ’n seën vir alle volke en nasies te wees

So word die Woestyn ’n skool waarin die Here vir hulle ’n nuwe hart gee:

  • Die manna uit die hemel (dankbare afhanklikheid en mededeelsaamheid),
  • die Sabbat (neem ’n dag om te rus, sodat julle kan onthou dat julle slawe was en dat die Here julle gered het, en sodat julle julle opnuut sal beywer vir die dag dat daar nie meer slawerny sal wees nie)
  • die Torah (’n grondwet wat die nuwe verbond tussen God en sy mense verteenwoordig; leefreëls waarvolgens hulle ’n voorbeeld en ’n seën vir die nasies sal wees).

Maar, hierdie 40 jaar is nie sonder groeipyne nie. Dis nie ’n liniêre opwaartse kurwe na die beloofde land toe nie; dis eerder ’n comrades maraton met opdraandes en beserings en allerhande onvoorsiene terugslae.

Vanoggend se teksgedeelte vertel van een so ’n terugslag. Moses het die volk verseker dat hy na veertig dae op die berg na hulle toe sal terugkeer. Maar toe hy op die oggend van die veertigste dag nog nie verskyn het nie, het die volk begin voel hy sloer nou te lank.

Hulle het ongeduldig begin raak, hulle het vergeetagtig geraak, hulle het angstig en paniekbevange geraak.

Waar is die man Moses dan nou? Ons soek ’n god wat by ons is, wat ons kan sien. Aaron voel hoe die volk roer. Aaron sien hoe die volk beweeg en hy beweeg saam. Sy optrede herinner baie sterk aan een van die talle populistiese leiers wat wêreldwyd al hoe meer mag kry en aandag geniet: onkritiese aanvaarding van wat ook al die volk wil hê. Drie dinge wat populistiese leiers doen:

  • Hulle maak misbruik van mense se ongeduld en angs.
  • Maak ’n goue kalf uit die ringe wat hulle uit Egipte gebring het. Hy gebruik die dinge van Egipte, die gereedskap van slawerny en onderdrukking om ’n god te maak. Einstein: logika wat gister se probleme geskep het, kan nie môre se oplossings bied nie. Dink aan mense wat die doodstraf wil terugbring om misdaad in te perk, weermag in die townships, polisie wat by Marikana ’n optog in ’n slagveld omskep het, ’n nuwe regering wat die ou elite eenvoudig vervang het met ’n nuwe elite en wat geld wat bestem is vir armes gebruik om hulleself ryk te maak.
  • Wanneer die volk sê: dit is die god wat ons bevry het, dan korrigeer Aaron hulle nie. So raak Aaron selfs bereid om die geskiedenis te herskryf.

Aaron is baie slings: Môre vier ons fees oor YHWH? Hy verbloem die afgodsdiens in die naam van YHWH. Dit is die gevaarlikste vorm van afgodsdiens: wanneer ons afgode aanbid in die naam van die Here. Wanneer ons ons afgodsdiens selfs van onsself af wegsteek. ’n Subtiele vorm van afgodsdiens wat stadig maar seker vir God herdefinieer. Eintlik aanbid is geld, mag, blydskap, gemak, sekuriteit, godsdiens – maar as ons dit in die naam van God doen, is dit okay. En dan bid ons tot God om vir ons te gee wat ons van ons afgode verwag.

Augustinus: Afgodsdiens is om te aanbid wat gebruik moet word en om te gebruik wat aanbid moet word.

Wat is die gode waaraan ons harte kleef? Individualisme, materialisme, nasionalisme, geld, sekuriteit, geweld . . .

Wat ons moet raaksien is dat daar sekere kondisies is waarin ons veral vatbaar is om na afgode te gryp: wanneer ons ongeduldig raak, wanneer ons vergeetagtig raak, wanneer ons angstig raak of bedreig voel of nie die herkenning kry wat ons voel ons verdien nie.

Toe God sien dat die Israeliete hulle rug draai op hulle ooreenkoms en van die gegote kalf sê: “dit is die God wat ons uit Egipte bevry het,” het God woedend geraak.

Eers lyk dit of God sy volk wil onterf. “Gaan af,” sê God vir Moses, “want jou volk wat jy uit Egipte laat optrek het, het hulle wangedra.”

En dan die volgende verskriklike woorde: “Laat my dan nou met rus,” sê God vir Moses, “sodat my toorn teen hulle ontbrand en Ek hulle kan vernietig. Ek sal dan van jou ’n groot nasie maak.”

Hoe moet ons God se woede, wat selfs dreig om die Israeliete te verwoes, verstaan?

  1. As profeet word Moses in God se teleurstelling en verontwaardiging ingenooi. Ook as lesers word ons uitgenooi om deel te neem aan wat dit vir God beteken wanneer ons ons rug draai op God, en op onsself, wanneer ons minder is as wat ons kan wees. Die Hebreeuse woord wat in Afrikaans as ‘toorn’ vertaal word, is nie ’n irrasionele woedeuitbarsting nie. Die woord beteken veel eerder iets soos ‘regverdige verontwaardiging’ – dit is ’n uitdrukking van diepe verontwaardiging oor onreg en ontrou.
  2. Daarom sê iemand soos Abraham Heschel dat die uitdrukkings van God se toorn in die Bybel, nie geïgnoreer moet word nie, soos wat ons maar gewoonlik doen omdat dit ons ongemaklik laat. Wanneer God se toorn ontvlam gee vir ons ’n blik op God se patos en liefde. Dit is ’n uitdrukking van God se pathos – van God se medelye en verbondenheid met God se skepsels. God se woede is altyd maar ’n oomblik, maar sy troue liefde is vir ’n leeftyd.
  3. God is besig om vir Moses te toets: deur vir Moses te sê: moenie nou inmeng nie, ek gaan die volk vernietig, is God eintlik besig om vir Moses aan te dui tot watter mate hy kan inmeng. Niks maak jou meer bewus van jou vermoë om in te meng, as wanneer daar vir jou gesê word dat nie moet inmeng nie. God sê vir Moses om nie in te meng nie; in die hoop dat Moses dit wel sal doen.

Gaan Moses opstaan vir die volk, en namens hulle intree? Gaan Moses opstaan vir barmhartigheid, en vir genade pleit?

En om seker te maak dat Moses eg is stel God selfs vir hom ’n lokval: as jy my toelaat om die mense te verwoes, sal ek van vooraf begin met jou. Gaan Moses toelaat dat God hom omkoop, of gaan hy God se beloftes aan sy volk onthou en die volk se belange vooropstel, selfs teen sy eie hand?

Moses slaag die toets, deur vir God te korrigeer. Dit is nie ek wat die Israeliete uit Egipte laat optrek het nie, dit was U. Here, dit is U mense wat U uit Egipte bevry het. Hoekom wil U hulle verslind deur u toorn? As ons vergeet wie ons is, is ons in die moeilikheid, maar as U vergeet wie U is, dan is dit verby met ons. Aaron het die geskiedenis skeef gebuig, Moses buig dit weer reg.

Moses bied twee oorwegings/argumente: 1) Wat sal die bure dink? (die Egiptenare). 2) Het U dan vergeet van U belofte aan die voorouers? (Abraham, Isak, Jakob). God se goeie naam is op die spel, so wel as die belegging wat God gemaak het ter wille van die wêreld se redding. Die regter en koning van die wêreld, moet nie net regverdig en barmhartig wees in sy optrede nie, die nasies moet dit ook raaksien, sodat hulle sal weet dat God regeer en dat hulle ook tot bekering sal kom. Meer nog, hoe sal toekomstige generasies in die Here vertroue as God op hierdie kritiese oomblik ontrou is aan sy eie beloftes?

Uiteindelik bring Moses se worstel met God die deurslag. Die HERE onthou van sy beloftes, en besluit om op te tree soos die eer van sy Naam vereis, eerder as volgens die Israeliete se oortredings.

Moses is ’n voorbeeld van ’n ware profeet. God is nie ’n robot nie. Dit is ’n verhouding, waarin albei partye mekaar kan beïnvloed. Profete is bemiddelaars tussen God en mense.

Moses is ’n voorbeeld van wat gebed werklik is: om God se goeie dade en beloftes in herinnering te roep, om in elke omstandigheid te soek na God se troue liefde. Om te onthou wie God is en wie ons is. Om geduldig te wag op God. Om angstigheid te omskep in vertroue en hoop.

Bybel as venster en Bybel as spieël.

Moses smeek vir God se vergifnis, maar Aaron weier om skuld te erken, om verantwoordelikheid te aanvaar, tot inkeer te kom. Moses vra vir God se genade en gaan dan af om presies die teenoorgestelde te doen.

Moses en Aaron: Dit was nie ek nie. Wil nie verantwoordelikheid neem nie.

Moses: wie is aan God se kant? Leviete. Gaan en moor. En hulle vermoor 3000 mense.

Hoe maak ons as dit voel of Jesus sloer?

Hoe maak ons onder in die vallei? Raak ons ongeduldig, vergeetagtig, angstig?

Lukas 11:1-13

28 Julie 2019

Sewende Sondag na Pinkster | Doop van Fritz Brand Schabort
Prediker: Ds. Helgard Pretorius

Ons doop vanoggend vir Fritz Schabort. As doopouers en familielede, as ’n gemeente, as Kinderkerk aanbieders en as die dominee gaan dit ons taak wees om vir klein Fritz te leer bid. Soos ons verlede week deur Henri Nouwen herinner is: Prayer is the centre of the Christian life. It is the only necessary thing (Luke 10:42). It is living with God here and now.

Daarom is dit heel gepas dat ons vanoggend stilstaan by hierdie gedeelte in Lukas se evangelie waar die dissipels vir Jesus vra: “Here, leer vir ons om te bid.”

Ek weet nie van julle nie, maar ek voel nogal die gewig van daardie verantwoordelikheid. Weet ek hoe om te bid? Is ek in staat om iemand anders te leer bid?

***

Wel, daar is hoop vir ons wat dalk voel asof ons nog nie die gebed ding helemaal bemeester het nie. Want wanneer die dissipels vir Jesus vra, ‘leer ons om te bid’ veronderstel dit dat gebed iets is waarin ’n mens kan groei.

Dit is vir my nogal ’n troos, want as dit by gebed kom, beskou ek myself nie as ’n natural nie. Ek is daarvan bewus dat ek nog daarin kan en moet groei; dit plaas my darem op die vlak van Jesus se dissipels.

In Jesus se tyd, wanneer ’n mens vir ’n Rabbi gevra het om vir jou sy gebed te leer, was dit soos om te vra: Leermeester, som vir ons jou lering op; Wat is jou filosofie? Wie is jou God? Hoe sien jy die lewe?

Vandag nog geld dit, dink ek. As jy wil weet wat iemand werklik glo, vra vir hulle na hulle gebed. Hoe bid jy? Wat is jou gebed? Show me how and what you pray, and I’ll tell you what you believe.

Jesus se antwoord op die dissipels se vraag is dus ’n opsomming van wat Jesus geglo het. Dit sê vir ons waaroor Jesus passievol was. Dit wys vir ons die God in wie Jesus vertrou het.

Laat ons dan, soos ons vanoggend om die doopvont staan, terugkeer na Jesus se antwoord op die dissipels se vraag, om daar te ontdek hoe ons in gebed kan groei en moontlik so ook vir Fritz ’n voorbeeld van ’n volwasse gebedslewe kan wees.

***

Jesus se antwoord bestaan uit twee dele: In die eerste deel, gee Jesus vir hulle die Onse Vader gebed. Daarop volg dan ’n stukkie kommentaar.

Kom ons begin agter, by die kommentaar, en kom dan terug na die gebed toe.

Gestel ’n vriend van jou daag onverwags een aand by jou huis op. Jou yskas is leeg, die winkels is toe. Jy stap oor na ’n vriend van jou toe, klop aan die deur en vra vir ’n paar brode sodat jy vir jou gas iets kan aanbied. Jou vriend roep uit die slaapkamer uit: jammer ou pel, ek gaan nie nou opstaan nie; ons is klaar in die bed, die deure is gesluit, die alarm is gestel.

Dalk was hy toe nie so ’n goeie pel nie. Maar aanhouers wen. Omdat jy so onbeskaamd aanhou klop, sal die man uiteindelik tog opstaan om vir jou te gee wat jy nodig het, al is dit nie omdat hy ’n goeie vriend is nie.

Of verbeel jou ’n kind vra vir haar ma vir ’n vis, watter ma sal vir haar kind ’n slang gee? Watter pa sal vir sy dogter ’n skerpioen gee, as sy vir ’n eier gevra het?

“As júlle wat sleg is, dan weet om goeie geskenke aan julle kinders te gee, hoeveel te meer sal die Hemelse Ouer die Heilige Gees gee vir hulle wat Hom vra.”

So som Jesus die kommentaar op sy gebed op. Deur hierdie gelykenisse van ’n kamstige vriend en ’n liefdevolle ouer, wil Jesus vir ons iets sê oor die God tot wie ons bid. God is soos ’n liefdevolle ouer wie se grootste plesier dit is om vir mense te gee wat hulle nodig het. Ons hoef nie te smeek nie, ons hoef nie te manipuleer nie. Ons hoef nie met ’n kragtoer van gebed God se arm te draai nie:

As julle wat sleg is weet om vir julle kinders goeie geskenke te gee, hoeveel te meer sal die Hemelse Ouer die Heilige Gees gee vir hulle wat hom vra.

Niks sal vir God gelukkiger maak as dat die Gees van Jesus in en deur ons lewe nie. Ons het nie eers geweet dit is wat ons nodig het nie; maar, sê Jesus, God weet om goeie geskenke te gee en wil graag vir ons die Heilige Gees gee.

Die vraag is egter of ons weet om vir goeie geskenke te vra. . . Soos iemand in ons Bybelstudie-groep die week gesê het, ‘ons is meer geneig om vir slange en skerpioene te vra, as vir visse en eiers.’ Hoe gereeld word hierdie teksgedeelte nie misbruik nie om ’n sekere beskouing van welvaart te regverdig nie. Vra en vir jou sal gegee word; asof dit oor ’n Ferrari of ’n huisie by die see gaan.

***

Vir Jesus was gebed gekoppel aan die werk van die Heilige Gees. Maar, wat het Jesus bedoel toe hy praat van die Heilige Gees? As ons kyk na waar Lukas in sy evangelie van die Heilige Gees praat, dan is een moment wat uitstaan natuurlik Jesus se doop in die Jordaanrivier. Soos Jesus uit die water opgekom het, het die Heilige Gees op hom kom rus en onmiddellik het Jesus die stem van die Vader gehoor wat sê: “jy is my geliefde kind, in jou vind ek groot vreugde.”

Jesus vind sy diepste identiteit in daardie plek van liefdevolle aanvaarding. Dit is die bron waaruit Jesus se hele bediening gespruit het. Paulus verbind ook op die manier die Heilige Gees met gebed wanneer hy in Rom. 8 sê: “God het die Gees van sy Seun in ons harte gestort deur wie ons roep: “Abba, Vader!”

Dieselfde Gees wat in Jesus woon om hom te herinner dat hy ’n geliefde kind van God is, is beskikbaar vir elkeen wat daarvoor vra. Dit is Jesus se boodskap. En om te bid is eenvoudig om stil genoeg te raak dat ons die Gees van die Vader kan hoor wat vir ons sê: “Jy is my geliefde kind, in jou vind ek groot vreugde.” En dan weer die Gees van die Seun wat daarop antwoord: “Vader.”

Daarom, sê Jesus, wanneer julle bid, moet julle sê: Vader. Gevul met die Gees van Jesus kan ons met vrymoedigheid op Jesus se plek staan, om soos Hy vir God te sê: “Abba, Vader.”

Om vir God op die manier aan te spreek, bepaal natuurlik ook ons verhouding met ons mede-skepsels en ons medemens. Want as God my Vader is, is al God se skepsels my familie. Daar is nie meer vyande of vreemdelinge nie, net familie wat ek nog nie die voorreg gehad het om te ontmoet nie. En dit sluit moederaarde in. Daarom het St. Francis graag gepraat van broer arend, en suster see en neef maan en so aan.

En wat kom volgende? Laat u naam geheilig word. Wat bedoel Jesus daarmee? Wel, in Jesus se tyd was ’n Vader se naam – met ander woorde, sy eer – altyd gekoppel aan hoe dit met sy huishouding gaan. Jou naam word vereer as mense op jou werf kom en dit lyk goed versorg; die tuine en lande word goed bedien, die diere is vet gevoer en gelukkig, al die kinders is gevoed en gesond en geklee.

Laat u naam geheilig word. Laat u aardse huishouding – hierdie wonderlike, delikate ekosisteem wat ’n tuiste is vir visse in die see en voëls in die lug, hierdie beeldskone aarde waarin mense kan leef en floreer – laat u huishouding so bestuur word dat u naam lof en eer sal ontvang.

Dit hou natuurlik verband met wat volg: Laat u ryk kom. Die koninkryk van God is hoe dit op aarde sal wees as God regeer en nie die konings en regerings wat tans mag uitoefen nie. Soos dit tans staan, is die huishouding van God nie op ’n goeie plek nie. Ons is besig om God se naam met ’n plank te slaan; die werf is besoedel, die plante en diere kry swaar, die kinders baklei. En g’n wonder nie, want party van hulle word pragtig versorg terwyl ander verwaarloos word.

Watter ouers is dit, wat hulle kinders so onregverdig behandel?

Laat u ryk kom, sê Jesus. Dis tyd vir ’n nuwe bestuur, vir ’n nuwe bestuurder. Vader, vestig hier op aarde die ryk van ’n liefdevolle, regverdige, ouer. Jesus beroep hom hier op die ou profetiese visie van ’n wêreld van vrede en geregtigheid, waar die nasies hulle swaarde omslaan in ploeë, waar elke familie hulle eie wingerd en vyeboom het, en waar niemand in vrees hoef te lewe nie.

So, sê Jesus, moet ons gebed begin: met ’n visie van ’n wêreld wat deursigtig is vir God se lig van vrede en regverdigheid. Soos ons vroeër gesing het, ‘heerlik is waar u regeer!” Gebed begin met hierdie verlange na God se droom vir die wêreld. En eers nadat ons ons verbeelding op hierdie visie ingeskerp het, en onsself daartoe verbind het, dan eers, vra ons vir wat ons nodig het.

En wat het ons nodig? Brood en genade. Manna and Mercy.

Gee ons elke dag ons daaglikse brood. Gee vir ons. Nie vir my nie, maar vir ons, vir al my broers en susters. Gee vir ons brood. Gee vir ons wat ons nodig het. Gee dit vir ons daagliks, genoeg vir vandag.

Agter elke deel van Jesus se gebed skuil daar talle verwysings na Israel se geskiedenis en na Jesus se lewe. Hier dink ’n mens onmiddellik aan Israel wat in die woestyn moes leer om – daagliks – manna te ontvang vir daardie dag. Elke familie volgens hulle behoefte. Elke dag . . . genoeg . . . vir daardie dag. As jy opgegaar het om dalk die surplus te verkoop, het die manna gevrot. Daar is meer as genoeg vir almal, mits ons leer om tevrede te wees met genoeg vir die dag.

Buiten manna, is daar nog iets wat ons broodnodig het; en dit is genade. Ons kan nie leef sonder barmhartigheid, vergifnis, versoening en heling nie. Daarom bid ons: En vergeef ons ons sondes, want ook ons vergeef elkeen wat teenoor ons skuldig staan.

As jy op pad tempel toe is, op pad kerk toe, as jy stil raak om te bid, en dit val jou op dat jou broer iets teen jou het, los jou offergawe net daar by die altar en versoen jou eers met jou broer.

Jesus moedig ons aan, wanneer ons vir God vra om vergifnis, dat ons ’’n voorwaarde daaraan stel, al is God se liefde onvoorwaardelik. Vergewe ons, want ook ons vergeef elkeen wat teenoor ons skuldig staan. Wees ons genadig, want ook ons is barmhartig teenoor elkeen wat ons iets skuld.

Let op dat Jesus nie net praat van sonde nie, maar ook van skuld. Buiten die vergifnis van sondes op ’n persoonlike vlak, gaan dit ook oor die bevryding van mense wat deur ekonomiese en politiese sisteme vasgedraai geraak het. Hulle gaan meer as daaglikse brood nodig hê.

In ons konteks, in die land waarin klein Fritz ’n geroep word om God se versoeningswerk voort te sit, is hierdie breë visie van versoening van uiterste belang. Versoening sluit in die gesamentlike regstelling van ongelykhede en die regverdige verdeling van hulpbronne, ter wille van ons toekoms en die toekoms van ons kinders.

Maar, daar is nog iets wat ons nodig het, en daarmee sluit Jesus sy gebed af: En bring ons nie in versoeking nie. Verhoed dat ons vertroue verloor in die visie van u koninkryk. Bewaar ons van die versoeking om onsself en ander as minder as u geliefde kinders te sien.

Jesus het geweet: as jy jou beywer vir God se koninkryk, gaan jy weerstand kry, gaan jy wind van voor kry, gaan jou geloof getoets word. Daarom bid ons dat die toetse wat ons kant toe kom, die weerstand en die teenstand, dat dit nooit sterker sal wees as wat ons kan verduur nie. Dat ons op die oomblik van groot versoeking getrou sal bly aan ons doop; aan wat hier van ons gesê word.

***

Ek sluit af. As ons dink dat ons vir Fritz en die ander jongmense in ons gemeente gaan kan leer om te bid sonder dat ons self lewens van gebed lewe, of ten minste lewens wat groei in gebed, dan maak ons ’n groot fout.

Fritz gaan bid as ons bid. En Fritz gaan bid soos wat ons bid.

As gebed vir ons die slegte gewoonte is om, wanneer ons in die knyp is, vir God te soebat en te manipuleer, wat is dan die godsbeeld wat Fritz gaan ontwikkel? Hoe klein gaan Fritz se God wees?
Of as ons getroue kerkgangers is en gereeld ons gebede opsê, maar ons versoen nie met ons broers en susters nie, of ons beywer ons nie vir God se droom van ’n regverdige en vreedsame samelewing nie, hoe sal gebed ooit vir Fritz geloofwaardig lyk?

Drie dinge staan vir my uit in vanoggend se teks, as riglyne vir ons wat as gedooptes in gebed wil groei:

In die eerste plek, is gebed minder iets wat ons doen as wat dit iets is wat God in en deur ons doen. Gebed God se werk in ons. Dit is nie hoe ons probeer om God se aandag te kry nie, of hoe ons vir God probeer oortuig om mooi te wees met ons nie. Gebed is veel eerder om toe te laat dat Jesus se gebed in ons gebeur. Dit is om my hart en my verstand oop te stel en vir die Vader te sê: “Kyk, hier is jou seun Jesus Christus, besig om in my te bid, deur die Heilige Gees. Luister asseblief na hom, want ek wil hê dat hy in en deur my moet werk om die aangesig van die aarde te vernuwe.”

En soos ek in my gebedslewe groei, soos ek beter verstaan wat Jesus se passie is en dit al hoe meer my passie word, kom ek agter dat wat ek vir God wil sê al hoe meer belyn met wat Jesus in my vir God sê.

Tweedens, is Gebed is ten nouste verbind aan ’n lewe van barmhartigheid, versoening en geregtigheid. Hoe weet jy of jou gebed werk? Moenie ’n ekstatiese gevoel verwag terwyl jy bid nie. Inteendeel, as gebed die proses is waardeer God die landskap van jou hart omskep, is die kans groot dat dit dikwels ongemaklik gaan wees. Jy gaan wil ophou. Volhard daarin, met die wete dat die vrugte van ’n lewe in die Gees sien ’n mens nie in die tydjie wat jy stil word nie. Die mense om jou gaan dit eerste beleef; in jou soeke na vrede en verdraagsaamheid, in jou vreugde en vriendelikheid, in jou getrouheid en betroubaarheid, in jou liefde en geduld en selfbeheersing. Dit, sê Paulus vir ons, is die vrugte van die Gees.

Deredens, gaan Gebed oor ’n verbintenis en ’n belofte: dit is om daar te wees vir die God wat daar is vir ons. In Engels praat mens van The Lord’s prayer. Dit is die Here se gebed, dit is God se gebed. Kan ons God se gebed verhoor? Kan ons, deur ons lewens, amen sê vir wat God op die hart het?

Daarom het ons geloofdissiplines en praktyke nodig, nie om daardeur vir God teenwoordig te maak nie – God is teenwoordig, die vraag is of ons teenwoordig is. Geloofdissiplines soos eredienste, oggend en aandgebed, meditasie ensovoorts is belangrik omdat ons daardeur kan aanmeld by wat God besig is om in en deur ons te doen. Sulke dissiplines help ons om teenwoordig te wees, en ‘n vaste verbintenis te maak te midde van die vele afleidings en aansprake op ons tyd en aandag.